OD AUTORA

Zdzicho, główny bohater powieści, wraca po czterdziestu latach na Mazury, rodzinne strony uznał za najwłaściwsze miejsce do życia, bo jak się ma czterdzieści dziewięć lat, to czas na widzenie rzeczy, jakimi są.

Czy aby na pewno uzyskujemy z wiekiem większą jasność widzenia?

Minęło czterdzieści lat, życie zatoczyło swoje koło, ale ten wehikuł toczy się dalej. Możemy wraz ze Zdzichem przemierzać nowe dni, które swymi paciorkami nieznane jutro nanizują na nić minionego, jedno po drugim, ale wciąż przed nim jest jutro kolejne. W tej drodze towarzyszy mu wciąż Wujek Ziuniek, wciąż jest jego mentorem, nawet wtedy, gdy odejdzie.

Narrację Zdzicha Bohdziewicza podzieliłem, drogi czytelniku, na dwie części: najpierw opowiada on swoje dzieje w pierwszej osobie, a w drugiej części czytać będziecie o Zdzichu przedstawianym w trzeciej osobie, czyli wprowadzam tam umowny parawan, zza którego dalsze dzieje głównego bohatera inaczej opowiadam.

Słowa, które zapisałem na kartach tej powieści, były niesione pomocą wielu osób, czasem byli to rozmówcy, którzy odpowiedzieli na nurtujące mnie pytania, czasem były to osoby, które pomogły do wspomnianych rozmówców dotrzeć, pomogly też zaglądnąć w stosowne archiwa, prywatne czy muzealne, wiele zawdzięczam także moim bliskim, którzy okazywali zrozumienie, że pisanie książki było dla mnie, z jakiegoś powodu, nie do końca mnie nawet znanemu, istotnym zajęciem, do którego od spraw rodzinnych uciekałem.

Dziekuję Wam wszystkim serdecznie:

Mojej partnerce życiowej i uważnej pierwszej czytelniczce Teresie Wasilewskiej, moim córkom Marcie Paradeckiej i Kasi Boronowskiej oraz rozmówcom, doradcom, życzliwym krytykom, współpracownikom, czyli: Berenice Bratny, Emilii Gabrel-Farrar, Marii Kaszy, Janinie Krajewskiej, Iwonie Liżewskiej, Janinie Naglik, Maryli Paturalskiej, Zofii Posmysz-Piaseckiej, Wojciechowi Markowi Darskiemu, Januszowi Pileckiemu, Wojciechowi Ogrodzińskiemu, Józefowi Paczyńskiemu, Elizie i Janowi Płońskim, Leszkowi Szusterowi, Halinie Waszkielewicz i Jerzemu Wróblewskiemu.

Zbigniew Waszkielewicz

Ctrl + C

CZĘŚĆ I

ROZDZIAŁ I

DESZCZ NIE ZMYJE, OGIEŃ NIE WYPALI

– tej duszy żaden żywioł nie ukoi

Przy polnej drodze do Klajnerki było jeszcze kilka brzóz zapewne sprzed pierwszej światowej, to na nie spoglądał, jadąc tędy Wujek Ziuniek przed czterdziestu laty. Ile znaczy dla brzozy czterdzieści lat? To czwarta część jej życia, czasem tylko trzecia. Tylko? Niejeden z nas by pozazdrościł jej żywotności, choć wśród drzew brzoza nie należy akurat do długowiecznych, ale za to w konkursie na dorodność zajęłaby na pewno jedno z pierwszych miejsc, zwłaszcza gdyby jurorem był Wujek Ziuniek. Zauważyłem sporo brzozowych odsadzeń, a może te młodzieńcze brzozowe kibicie to samosiejki, tak, raczej to drugie, kto by tam na przydrożnej miedzy brzozy odsadzał? A na tych najstarszych czyr za czyrem, widać jeszcze moda na leczenie nimi nowotworów tutaj nie doszła, a może jest to kraina, do której wolne rodniki nie docierają, zatem i medyczna nazwa tych narośli, włóknouszek ukośny (Inonotus obliquus), jest tu nieznana.

A oto i obejście Smoluchowskich, zatrzymuję mojego warkotliwego UAZ-a przed wjazdem na podwórko, wchodząc pieszo, wydam się bardziej swojski, chciałbym, żeby tak było, ano cóż, zobaczymy, na razie łomot serca, mogący konkurować z warkotem UAZ-a, nie daje mi o niczym pomyśleć.

– Trzeba było wjechać na podwórko – zawołała stojąca na progu jejmość w dojrzałym wieku. – Trawy tu niewiele, miastowi wjeżdżają aż pod próg, by lakierek przy takiej pogodzie nie zabłocić.

– Ja nie miastowy, już z powrotem wioskowy – próbuję chytrze być bardziej swój.

– Ale tam, jaki wioskowy? Śmierdzi na kilometr mieszczuchem, z dalekiego to miasta?

– Z Bohdziewiczów jestem, Zdzisław, jak byłem tutejszy, to wołano na mnie Zdzicho, a jeszcze częściej Piegus – powiedziałem wszystko, co w tych okolicznościach należało, bo na progu stała bez wątpienia Trouta. – A pani jest Trouta, przepraszam, Teresa Smoluchowska.

– To chyba mogę pana Zdzicha uściskać trochę – objęła mnie ramieniem lewym, a prawe oparła o mój lewy bark, obracała mnie trochę, raz w jedną, raz w drugą, powoli bardzo…, i przyglądała mi się, lekko zmrużywszy oczy. – Nie poznałabym, ale pamiętam chrześniaka… Jurkiewiczów.

– Moja chrzestna Wujenka Jadzia trzyma się dziarsko mimo lat, których ma dużo… Każdego roku odwiedza synów w Nowym Jorku, Ryśka i Miczurina, czyli Miecia… A Wujka Ziuńka nie ma już, całe dziewięć lat jak przepadł bez wieści.

– Wiem… Jak zaginął, to go Jadzia i tutaj szukała… Nie wiedzieć czemu, do mnie też zajechała pytać… A on tu jak czterdzieści lat temu wyjechał, to już nigdy Sentek nie odwiedził, to i u mnie też nie był… – Patrzyła mi prosto w oczy, jakoś na wskroś patrzyła… I zamilkła, i trwaliśmy w tym milczeniu dobrą chwilę. Oczy mają to do siebie, że mokre są z natury, ale czasem ich wilgotność przybiera i bez wątpienia oczy Trouty były wilgotne do granic jej powiek. – Muszę jeszcze raz pana przytulić, panie Zdzisławie…

– Zdzicho albo Piegus, jak dawniej, proszę… – Szepnąłem jej już prawie na ucho, bo znowu mnie zagarnęła do siebie, tym razem już obojgiem ramion.

– No dobrze, niech będzie, panie Piegusie, choć ani jednego piega z tamtych czasów nie zostało – powiedziała, uśmiechając się poprzez całkiem wilgotne oczy. – Rozumiem, że ta nasza tajemnica, Wujka Ziuńka i moja, wcale nie była taka wielka, jak myśleliśmy, bo i w twoich oczach to widać, i Jadzia tu zajechała Wujka Ziuńka szukać, może jej to po latach wyznał, nie pytałam, ale czułam, że wie…

– To wciąż jest wasza tajemnica, no teraz to już też moja… Wujek Ziuniek kilka tygodni przed swoim zniknięciem opowiedział mi o was, powiedział, że to ostatnia okazja, żeby sobie ważne rzeczy powiedzieć… Że ktoś o tej wielkiej miłości musi jeszcze wiedzieć oprócz tych, których dotyczy… i że póki będzie żyła Jadzia, to nie może się, broń Boże, dowiedzieć… Wystarczy, że dwojgu pękło serce, trzecie należy oszczędzić… – Przerwałem, bo Troucie z oczu wilgoć popłynęła sobie gdzie bądź, a głównie na bluzkę… Wyjąłem chusteczkę i podałem, położyłem ją wprost na jej mokre oczy. – Mnie to powiedział nie wiedzieć czemu…

– Byłeś jego pupilkiem, panie Piegusie. Książki związały was bardziej chyba niż pokrewieństwo. Wiedział, że mola książkowego pojmie drugi taki jak on. W tej jego surowości wyczuwałam duszę wrażliwego wciąż dziecka… Starał się to ukryć, także przede mną, może nawet tym bardziej przede mną, bo go kochałam, bo mnie kochał… I nie chciał, bym go przytulała jako chłopca marzyciela. Nie przeszkadzało mi to, jedynie jeszcze bardziej rozrzewniało… Proszę wybaczyć starej, rozkleiłam się, ale cóż, taka już twoja rola, wspólniku, jak cię Wujek Ziuniek do tajemnicy dopuścił, to masz za swoje, Piegusie… – Zwróciła się już całkiem nieoficjalnie, pomijając wtrącanego wcześniej „pana”.

– Dostanę sławnej waszej oskoły, Trouta? – Zapytałem, też idąc na coraz większe skróty w tym zwracaniu się do siebie. Kiedyś to ona była zwyczajnie dla mnie starą Niemrą, jak mówiła o niej Jadzia, ale dzisiaj, gdy stuknęło mi czterdzieści dziewięć lat, a jej sześćdziesiąt siedem, to przestało to już być wiekową różnicą, a inne lody puściły od razu, bo tak jakby wcale ich nie było.

– Skoro zjawiłeś się na wiosnę, to bez oskoły się nie obejdzie. – Zaśmiała się i zniknęła w głębi domu, a ja udałem się do sadu, bo tam przy grubym dębowym stole piło się sok brzozowy u Trouty, a po drodze zbierałem wątki długiej opowieści, bo przecież muszę opowiedzieć jej, co się działo z Wujkiem Ziuńkiem, odkąd wyjechał z Sentek.

Jak skończyłem opowiadać, zająłem się dolewaniem oskoły, i Troucie, i sobie. Potem, by dać Troucie czas do wsłuchania się w jej własną opowieść, opowieść poruszonej na nowo duszy, zacząłem się powoli rozglądać po sadzie, tym samym, ale też całkiem innym, bo niektóre poniemieckie jabłonie, czereśnie i śliwy zniknęły, pojawiły się za to nowe, ale mniej już ich było. Przeszedłem się nawet w głąb sadu, bo nagle zaciekawiły mnie kwitnące wiśnie, zdążyłem oddalić się w samą porę, a i tak dotarł tam do mnie głos Trouty, ale to nie było słowo. Odetchnąłem z ulgą, że w porę umknąłem, bo umiem podać chustkę na wilgotne oczy, ale co podać na wzdychające serce, to ciągle nie wiem, tkwiłem więc wciąż w najdalszym kącie sadu, od wiśni przechodząc do bzów, ucieszyła mnie ich niewątpliwa poniemieckość, wyraźne już grona pąków lada dzień ujawnią zamknięte w nich kolory, będzie trochę białych, ale najwięcej tych najbardziej typowych, niebieskoróżowych, o których nigdy nie mówiłem lilaróż.

– Możesz już wracać, Zdzicho, bo ja też już jestem z powrotem tutaj… – Wróciłem zatem do stołu, sięgnąłem po szklankę oskoły. – Pewnie chcesz wiedzieć, co u nas. Po kolei zatem, mego Genka pożegnaliśmy jeszcze w PRL-u, w ‘88, nie dożył tego dzisiejszego raju, zresztą nie czułby się w nim najlepiej. Grób ma w Pisanicy, na katolickim cmentarzu, no właśnie, a co ze mną będzie, przecież ja ewangeliczka jestem, może też tam, niech chociaż po śmierci ma mnie cały czas koło siebie… Doreen dalej jest w Bartoszycach z tym swoim elektrykiem Alfredem, z dwiema córkami bliźniaczkami i synem. A moje pociechy? Danka mieszka w Ełku, jest pielęgniarką w wojskowym szpitalu, za męża ma piekarza, Karol mu na imię, mają dwoje dzieci: chłopca i dziewczynę. Tutaj miał gospodarzyć Rysiek, ale wolał wyjechać do Anglii, jakby tu na informatyków popytu nie było.

– To nie lepiej by mu było do Niemiec, tam ma krewnych… Właśnie, co z waszymi w Heimacie?

– Fiksacja Elke się skończyła, leży na cmentarzu komunalnym w Düsseldorfie, w grobie wykupionym przez Ludwika… Sam Ludwik ma się dobrze, najlepiej z nas wszystkich… Jest szychą w tamtejszej policji, drugi po Bogu…

– A co… Chciałem też zapytać…

– Śmiało, Zdzicho, pytaj… Zresztą już odpowiadam, z radością cię powiadamiam, że mała Inge żyje… Wielki komisarz Ludwik nie mógł jej odnaleźć, a tu, proszę, zguba sama się znalazła… Po prostu, któregoś dnia zastałam ją tu na progu, jak ty dzisiaj mnie… Wracam na skuterze z targu w Ełku, tak, wyobraź sobie, z roweru przesiadłam się na skuter… Wjeżdżam na podwórko, a na progu stoi piękna młoda kobieta… Zobaczyłam ją po dwudziestu latach, ale od razu poznałam.

– A jak dotarła na próg domu w Klajnerce?

– Mercedesem… I wjechała nim całkiem na podwórko.

– Bo to jej podwórko. Ale nie o to pytałem…

– No tak… Dotarła do Sentek przez sierociniec w Minden, szkołę powszechną i średnią też w Minden i w końcu przez uniwersytet w Bielefeld. Skończyła filozofię.

– Z filozofii nie da się żyć.

– A z twojej psychologii można? Pracuje w hospicjum w Hanowerze, jest świecką siostrą od trzymania za rękę i zamykania oczu. I to ona słyszy ostatnie słowo.

– I sama mówi ostatnie słowo, z którym ktoś odchodzi. Filozofia na pewno się przydaje w takiej chwili, może się przydać.

– Nie przydaje się, tak przynajmniej o tym mówi Inge.

– Przez skromność. Wszystko się jej przydaje, całe jej życie składa się na tę ostatnią chwilę z kimś odchodzącym, także filozofia, nie w wydaniu akademickim, oczywiście… A jej własne życie? Ona teraz ma…, chwileczkę, jest rok 1998, zatem ma teraz pięćdziesiąt cztery lata.

– W październiku skończy, nie dodawaj jej, Zdzichu… – Zaśmiała się Trouta.

– Przepraszam, liczę latami… To już może zrobiła cię ciotką… A mąż?

– Nie ma męża… Ma żonę.

– Jak to? Aaa, rozumiem.

– Ja też rozumiem, Zdzicho. Moja mała Inge może mieć nawet cztery żony, moje małe kochane Besatzungskind może mieć, co chce, i robić, co chce. Przyjeżdża tu co roku, nieraz i trzy razy w roku. Przyjedzie w lipcu ze swoją Aleksandrą… Po raz pierwszy przyjadą obie, wcześniej nie chciała robić w Sentkach zamieszania, ale jak nakrzyczałam, to zrozumiała… Jak krzyknąć, to nawet filozof zrozumie.

– A jakie są relacje z Ludwikiem?

– Trudne. On kupił dla mnie mieszkanie w Düsseldorfie, to miłe z jego strony, ale nie skorzystam… Stara się wciąż o moje względy, to ja go wyniańczyłam, byłam mu starszą siostrą… I rochę mu matkowałam, nie wiem, czy pamiętasz, nasza mama parę lat po wojnie umarła, a wcześniej długo chorowała.

– Wiem, chyba ten chóralny gwałt, jak te zbiorowe upusty chuci nazywają Rosjanie, podkopał jej zdrowie…

– Na pewno… Trudno wrócić do zdrowia ze zdruzgotaną psychiką.

– „Deszcz nie zmyje, ogień nie wypali – tej duszy żaden żywioł nie ukoi” – tak to jakoś ujął Wujek Ziuniek.

– Może dlatego tak pokochałam Inge, owoc tego, jak mówisz, chóralnego gwałtu… A wracając do Ludwika, bardzo mi pomógł, gdy zdiagnozowano mi nowotwór żołądka. Opłacił klinikę w Düsseldorfie, mam już tylko pół żołądka, ale żyję… Piję napar z brzozowych czyrów, na szczęście wszędzie tego tu pełno… Chyba mi pomaga albo, jak mówi Inge, ja w to wierzę, więc mi pomaga. Inge i Ludwik nie widują się, nie chodzi o odległość fizyczną, bo Hanower i Düsseldorf dzieli raptem trzysta kilometrów, dzieli ich to, co w głowach i w sercach, a ta odległość to lata świetlne. Pan komisarz policji mógłby gościć Inge u siebie, ale bez jej partnerki… W związku z tym wysyła do Inge kartki na święta, cały Ludwik. Dużo mu zawdzięczam, ale też wiele mu nie mogę wybaczyć. Wyszperał, że ojciec został jako dezerter pod koniec wojny pojmany i rozstrzelany. Ma mu za złe, że od koszmaru wojny uciekał do domu, do rodziny. Taki tropiciel, a nie potrafił wcześniej znaleźć Inge, to ona nas znalazła… Ale tak naprawdę to tylko mnie znalazła, tylko ja na nią czekałam.

– Besatzungskind, dziecko po radzieckich żołnierzach, to bolesny temat i póki żyją ci, których to dotyczy, to rana się nie zabliźni. Opowiadałaś wiele o tym Wujkowi Ziuńkowi, ja to wiem z kolei od niego. A Inge, czy ona rozmawia o tym z tobą, Trouta?

– Ze mną tak, pewnie też ze swoją Aleksandrą, wspominamy naszą mamusię, to temat jest wciąż żywy. Raz ze śmiechem zażartowała, że ma tak wielu tatusiów, ja na to, że dwunastu, bo ja ich nawet wtedy policzyłam… I Inge się rozpłakała.

– Czy myślisz, że rozmawiałaby o tym ze mną? Jestem psychologiem, co nie znaczy, że mógłbym jej pomóc, ale może pomógłbym chociaż sobie… Próbuję to zrozumieć jako człowiek i pojąć jako psycholog… Zresztą to zły pomysł, moje potrzeby są tu nieistotne.

– Nie wydaje mi się, że to się da zabliźnić… Jest to we mnie, jest to w niej, w każdej z nas trochę inaczej. To, że rozmawiałam o tym z Wujkiem Ziuńkiem i rozmawiam z tobą, Zdzicho, czyni ten kamień lżejszym, jakbym część jego ciężaru składała na wasze serca. Spróbuj porozmawiać, kto wie, przygotuję grunt, że będziesz w ogóle mógł zapytać… Ale czy dojdzie do rozmowy, tego nie wiem. Myślę, że jakaś szansa jest i dla Ingi, gdyby rozmawiała, czasem trzeba coś wypowiedzieć głośno, usłyszeć słowo, które się wypowiada, może je łatwiej wypowiedzieć wobec kogoś, kto nie jest wspólnikiem doświadczenia, kto to wie…

– Była też Gabi, Gabriele, także Besatzungskind, mieszkała w Łojach…

– Mieszkała i dalej tam mieszka, Gabi Konopko, ale już sama od kilku lat, jak umarła matka.

– Myślisz, że uda mi się z nią porozmawiać?

– Nie sądzę, ale próbować można. One z matką żyły bardzo odludnie, nie dlatego że na kolonii, jak tu w Klajnerce. Żyły znane jako dwie dziwaczki, mówiło się o nich, że pszczołami mogą poszczuć, nie tylko psami. Widywałam je czasem w kościele ewangelickim w Ełku, potem i tam przestały zachodzić, jak Gabi poszła do szkoły… Wołaliście na Gabi w szkole Ruska, pamiętasz? Inge zresztą też tak żeście przezywali, ale rzadziej. Pewnie dlatego, że Inge lepiej to znosiła, udawała, że ma to gdzieś, wzruszała ramionami… Poszła do szkoły po śmierci mamy i Christiene, szkolne przycinki to już nie były dla niej wielkie razy, zresztą miała w szkole troje starszego rodzeństwa, a razem ze mną to już były cztery kochające serca. Gabi mieszkała tylko z matką…

– Tak, były w klasie z Sałepą, znaczy się z moim bratem Cześkiem… W szkole było nas wszystkich ze czterdzieścioro dzieci w siedmiu klasach, wszyscy się więc znali… I nie każdy wołał Ruska, Ruska…

– Dzieciakowi wystarczy, że kilku i to tyle samo znaczy, jakby wszyscy ją przezywali…

– Przyszedł dzień, że już nikt nie przezywał, bo jednego razu Gabi wyłupiła komuś ołówkiem oko, była dopiero w czwartej klasie, ale ołówek lekki… I nie trzeba siły, żeby wbić go komuś w oko… Pamiętam jak dziś, byłem dopiero w pierwszej klasie, zamieszania wynikło co niemiara i lekcje tego dnia się od razu skończyły.

– Tak, to jeden z Muszczyniaków oberwał, dzisiaj ma oko szklane, sam mówi, że ładniejsze. Widzisz zatem, jaka to dzikuska zawsze była. I dziś z nikim nie rozmawia, jak nie musi, najwyżej ze sklepową, co jej trzeba i ile to kosztuje. Nawet miodu u niej nie kupisz. Pamiętasz, mrukliwy Rogowski to chociaż do kuchni wpuścił dla ubicia miodowego interesu. A ona tylko na progu, i tylko dla trzech rodzin, co jeszcze matka z nimi handlowała. Resztę dokądś wozi motocyklem, jedzie w kierunku Ełku, ale na targu z miodem jej nie widać, pewnie ma tam na mieście jakichś stałych klientów. Pogadaj z Martinem Wankiem, on z nią rozmawiał czy chociaż próbował…

– A kto to ten Martin?

– Z Berlina, doktor, ale nie od leczenia, on socjolog, ty psycholog, może znajdziecie wspólny język. Przyjeżdża tu od trzech lat, robi badania nad przemieszczaniem się ludności po II wojnie światowej, rozmawia ze wszystkimi: ze starymi Mazurami, Ukraińcami z akcji „Wisła”, z tymi, co przyjechali zza Buga, zza Niemna, jak twoi Bohdziewicze i Jurkiewicze. Pisze książkę, mówi, że wszystkim nam przyśle, wielkie dzięki, jakby tu książki kto czytał, dwóch czytało – tu Trouta mrugnęła do mnie z uśmiechem – ale wyjechali. Znajdziesz Martina u Waltera Baczewskiego, ostatni dom po prawej, jak się Laski Wielkie kończą…

– Pamiętam Waltera, on mnie może nie, ale bardzo kolegował się z moim ojcem, trop w trop za moim ojcem po zabawach chodził, śpiewał z nim drugim głosem. Zresztą wielu tu odwiedzę, nie wszystkich od razu… Zamieszkałem już tutaj…

– Odkupiłeś rodzinny dom, Zdzicho? – Ożywiła się Trouta.

– Nie, nie jest do sprzedania. – W gminie Wydminy, we wsi Radzie mieszkam od niedawna. Mówię, że zamieszkałem tutaj, bo to raptem trzydzieści siedem kilometrów od Sentek… Będę tu bywał, szybko Troucie oskoły zabraknie…

Zacząłem podnosić się od stołu, który jak dawniej był dębowy, ale nie tamten sprzed lat, też jednak solidny, widać nie ostatnim tu cieślą był Wujek Ziuniek.

– Oskoła się wnet skończy, ale wciąż mam dobre wino, teraz rzadziej mam gości, to wino robi się coraz starsze, a to nie jest zła nowina. Zapraszam, Zdzicho, a Inge przyjedzie za trzy miesiące – mówiła już przy UAZ-ie, do którego mnie odprowadziła.

Kuj żelazo, póki gorące, powiedziałem sobie i od razu od Trouty pojechałem do Lasek Wielkich, do siedliska Waltera Baczewskiego, ładnie nad jeziorem Selment Wielki położonego. Po drodze chciałem wstąpić do szkoły, znaczy się obejrzeć sam budynek i jego otoczenie. Gwaru dzieciaków to już od lat w niej nie słychać, bo raj Balcerowicza dotarł przecież i tutaj, i na początku lat dziewięćdziesiątych szkołę zlikwidowano, teraz gmina Kalinowo chce budynek z działką sprzedać. Wiem to od Miczurina, jego nostalgia przygnała tu wcześniej niż mnie, może dlatego, że z Nowego Jorku nostalgii bliżej, bo im dalej, to paradoksalnie bliżej, bo tęsknota większa. Od jeziora dzieli droga, ale tam nad jeziorem też był szkolny spłachetek, trzeba to koniecznie obejrzeć, namówię któregoś z braci może, ich tu też ciągnie.

A to niespodzianka! Gołą działkę zastałem, budynek szkoły zniknął, widać świeży nabywca nie zdecydował się na rewitalizację tego oryginalnego poniemieckiego rupiecia, piszę rupiecia, bo wyobrażam sobie, jak po kilku latach mógłby wyglądać opuszczony, nieogrzewany budynek. Jaka szkoda, że nie kupił tego ktoś, kto dostawał w łapę piórnikiem od Durgrafowej, kto nie fruwał przy ścianach, a czasem pod sufitem, gdy jego ucho było epicentrum pilotażu w wykonaniu dyrektora Durgrafa. Takiemu komuś nie przyszłoby nigdy do głowy, by wyburzyć jedno z najciekawszych miejsc swego dzieciństwa. Oj, Miczurin, Miczurin, pomyślałem sobie. Mógł przecież kupić na pniu, a nie jedynie rozpowiadać… A my też, gapy jedne, każdy z nas trzech, oprócz mnie też Sałepa i Hipek, odpowiadaliśmy Miczurinowi: Kup ty albo my kupimy! I co? Pstro! Teraz żal d… ściska, jak mawiali zasłużeni pastuszkowie z Łąk Wielkiej Przygody.

W obejściu Waltera cicho, głucho. Zatem ani starego Mazura, ani przyjezdnego Niemca nie ma. Zacząłem łazikować po podwórku, zaglądać po kątach, w razie czego się wytłumaczę jakoś z tej wścibskości, pomyślałem. Ale co można zobaczyć na niemieckim podwórku? Walter to stary Mazur, a porządek u autochtonów całkiem niemiecki jest, a może jeszcze większy, żeby dawać przykład tym wszystkim znajdom zza Buga, z polskiej Ukrainy, z Podlasia, z Kurpiów i Bóg jeden wie skąd jeszcze. Usłyszałem zbliżający się warkot traktora, stanąłem więc przy moim UAZ-ie, by grzecznie doczekać Waltera.

– Dzień dobry, panie Walterze, przywożę pozdrowienia od moich rodziców, Heli i Franka Bohdziewiczów – szybko, na skróty wkradałem się w łaski Baczewskiego.

– Witam, witam i zapraszam do domu, a to niespodzianka. Któryś ty z młodych Bohdziewiczów, bo było was trzech?

– Najmłodszy, Zdzisław.

– Dziękuję za pozdrowienia i też rodzicom przekaż ode mnie… Jak się czują, co robią, Franek jest ode mnie o jedenaście lat starszy, to już ma siedemdziesiąt osiem dzisiaj?

– Oboje są już od dawna emerytami, mieszkają w Oświęcimiu, tam dokąd czterdzieści lat temu wyjechaliśmy, ale za dwa lata przeprowadzą się do Włocławka, do najstarszego syna Hipka, ma tam dom z dużym ogrodem, lepiej im będzie niż w mieszkaniu w blokach.

– Nie ma to jak złota jesień w rodzinnym domu. A ja tu od kilku lat gospodarzę sam, kupiłem żonie, byłej żonie, mieszkanie w Ełku… Słyszysz, jak nowoczesność nas tu w tych mazurskich zakamarach dogoniła. Rozwód na wsi to dawniej była rzecz niespotykana. Zachodź do środka, jest o czym pogadać…

Ważna była rozmowa z Walterem Baczewskim, ale bez napoju wysokoprocentowego nie byłoby to możliwe. Walter zaoferował mi nocleg, bo w tej sytuacji nie mogłem wracać do siebie UAZ-em. Miał wygodny, duży dom, „nówkę”, bo cóż znaczy dziesięć lat dla domu. Starego nie wyburzył, wyremontuje go dla letników. Za co? Sprzedawał ziemię po przekwalifikowaniu na cele rekreacyjne, za cztery hektary podzielone na sześć działek wziął kilka razy więcej pieniędzy niż za pozostałe jedenaście hektarów rolnej – ot, co znaczy poniemiecka zapobiegliwość. Teraz jest już na emeryturze, ma trzydziestoarowy spłachetek dla siebie nad jeziorem, najładniejszy kawałek, pagórek łagodnie schodzący do jeziora Selment Wielki.

– Alina, moja była, próbowała mnie wsadzić za kratki, ale się obroniłem, bo na ełckiej wyspie nie ma już od 1970 roku więzienia, nie mogłem przecież iść siedzieć do Suwałk czy Barczewa.

– No tak, siedzieć w zamku komtura i późniejszego mistrza krzyżackiego Ulryka von Jungingena to inaczej niż w jakimś tam pozbawionym historycznej charyzmy pierdlu. Ostatnim ważnym gościem na zamku na początku XIX wieku był car Aleksander I, a kilkanaście lat później gośćmi zaczęli już być wyłącznie różni zasądzeni życiowi rozbitkowie, zasądzani czasem pochopnie, jak onegdaj Wujek Ziuniek, ale sądy nie są przecież od czynienia sprawiedliwości tylko od przyznawania racji jednej ze stron.

– Ciekawie posłuchać o dziejach tego miejsca, ja miałem na myśli nadwodne położenie, wychowanemu nad jeziorem byłoby tam łatwiej niż gdzie indziej. Alina miała mi za złe, że pochylałem się nad samotnością okolicznych kobiet i nawet po latach nie mogła mi tych skoków w bok wybaczyć. Dobrzy ludzie zawsze podpatrzą ukryte, powiedzą temu, kogo to najbardziej dotyczy, pewnie by zobaczyć ból bliźniego, wtedy własne cierpienia, troski może mniej bolą. Miała prawo Alinka mieć mi za złe, że interesowała mnie czułość innych kobiet, ale żeby się zaraz okaleczać? I biec na obdukcję do lekarza, żeby stwierdził, jak wielka była moja przemoc?

– Tak się wam zdarzyło?

– Nie zdarzyło, ale powtarzało się nieustannie, aż musiałem uciec się do różnych forteli, by wynajęta papuga mogła mnie wybronić. Ale teraz już jest święty spokój, ona sobie żyje w Ełku, a ja tutaj.

– Dom macie, Walterze, wybudowany pod koniec PRL-u, a w latach osiemdziesiątych nie wiodło się przecież rolnikom najlepiej.

– W 1975 wyjechali do Niemiec moi bracia: starszy Zygmunt i młodszy August, ja postanowiłem zostać na ojcowiźnie, ale systematycznie jeździłem do braci w latach osiemdziesiątych, pracowałem w zakładzie mechaniki pojazdowej, wiesz przecież, że każdy rolnik w tej swojej biedzie musiał być też mechanikiem, by naprawiać stare traktory, kombajny, bo na nowe nigdy nas nie było stać. Jeśli mogłem naprawiać przez lusterko skrzynię biegów w „Bizonie”, to te umiejętności spieniężyłem na robotach w Niemczech.

– Fajnie to brzmi: na robotach w Niemczech, Walterze – po kilku wódkach byliśmy na ty.

– Na robotach, na które sam siebie zsyłałem. Zresztą to wielkie halo, jakie się robi w mediach odnośnie do tych pamiętnych robót w Niemczech, jest pełne przejaskrawień. Niektórym na tych robotach żyło się jak u pana Boga za piecem. Oczywiście, ktoś czasem gorzej trafił, to się czuł jak niewolnik, jak Murzyn na Amerykańskich plantacjach bawełny, kiedyś tam.

– To kiedyś tam skończyło się z końcem wojny secesyjnej w 1865 roku… A tu w środku europy w połowie XX wieku zorganizowano niewolnictwo w wielkiej skali. Jeśli to przyrównać do losu tych, których pochłonęło zorganizowane ludobójstwo, to rzeczywiście pobyt na robotach w Niemczech był wręcz dobrodziejstwem. Czy to chcieliście mi powiedzieć, Walterze? – Walter wstał od stołu, przeszedł się wzburzony po pokoju, po czym siadł, pocierając prawą dłonią czoło, jakby chciał pobudzić jakąś najwłaściwszą myśl, która by się nadała w tej chwili.

– Wiesz co, Zdzicho, chyba nie powinniśmy tego jątrzyć, byłem za młody, by być na froncie i robić tam wszystko to, co robił mój brat Zygmunt, kuzyni.

– A co oni tam robili? Wiadomo, co się robi na wojnie, dlatego wojna to nic dobrego, każda wojna.

– Wiem, wiem, co się robi na wojnie: strzela się i zabija się… Ale czy tylko żołnierzy przeciwnej armii? Mówiąc, że nie robiłem tego co brat i kuzyni, mam na myśli wszystko inne niż strzelanie do inaczej umundurowanych żołnierzy, co też jest niedobrym zajęciem, zgadzam się z tobą. Nie wiem, co oni tam robili, oni tego nie mówili, a ja nie pytałem… Niedobrze, że nie pytałem, niedobrze. Szczęśliwie dla mnie, że Martina jeszcze nie ma, bo byście mnie wzięli w dwa ognie.

– On jest przecież Niemiec!?

– Tak, ale on jest Wessi, czyli z Zachodu, a ci z zachodnich Niemiec mają większe poczucie winy z powodu wojny niż Ossi. Ci ze wschodnich Niemiec to na ogół wcale jej nie mają, a starszym z oczu wyziera wręcz nostalgia za Hitlerem.

– Myślę, że wyparcie nazizmu w NRD było ogłoszone oficjalnie jako arbitralna wyższość nad imperialnym Zachodem, w domu tego tematu nie przerabiano, ale przeżuwano jednocześnie w domowych pieleszach krzywdę bycia skazanym na Ossich, w tym na socjalistyczną mizerię ekonomiczną. Wessi to przechodzili jako długi proces, tego nie da się ogłosić żadnym edyktem, to musi mieć czas mierzony miesiącami, latami… I musi mieć równoległe tory tej specyficznej edukacji: i w życiu publicznym, i prywatnym.

– To będziesz miał o czym rozmawiać z Martinem, ten proces jest wciąż, jego zdaniem, przetrawiany, wciąż niezakończony.

– A wracając do wojennych pobytów na robotach w Niemczech, to rzeczywiście można było lepiej lub gorzej trafić. Matka mojej Agaty miała źle u gospodarza niemieckiego, a że była rezolutną osiemnastolatką, to poszła do Arbeitsamtu, poskarżyła się na złe traktowanie i przeniesiono ją do innego bauera, tam traktowana była wraz z grupą jeńców belgijskich i francuskich całkiem dobrze, na tyle dobrze, że pisywała po wojnie do swoich gospodarzy, skorzystała z ich zaproszenia i odwiedziła ich wraz z dorosłą już moją Agą w latach siedemdziesiątych, gdzieś pod Dreznem to było. Skorzystała też z odszkodowań, które rząd nasz wynegocjował z Niemcami… I to by paradoksalnie pozwalało ją policzyć wśród tych, którym przydzieliłeś miejscówki „u pana Boga za piecem”, Walterze. Chodzi mi o to, że to nie był ich wybór, ten wyjazd na roboty, to była tak zwana oferta nie do odrzucenia, człowieka nie wolno do niczego zmuszać.

– Tak, to była przymusowa zsyłka, ale zakończmy już spory albo odłóżmy na kolejny raz, bo ja teraz bym zaczął wytaczać inne przymusy, te, które spotkały Niemców od aliantów, też różne przyjemności narzucane nam tutaj, najpierw przez Rosjan, a potem przez Polaków… I od razu potwierdzam, że to my wywołaliśmy II wojnę światową, że nasza pozycja jest przez to inna… Ale to jest stosowanie zbiorowej odpowiedzialności, Zdzicho… – Zamruczało dieslem na podwórku, w tym momencie spojrzał Walter na okno. – O, wraca Martin…

– Dobry wieczór, widzę, że masz gościa, Walter, to ja idę do siebie w takim razie – rzucił nowo przybyły od progu. W drzwiach stał wysoki blondyn, w moim mniej więcej wieku.

– Nie, nie, siadaj przy stole, Martin. Pan Bohdziewicz wypije z tobą herbatę, a nawet coś więcej. Zdzicho chciałby ciebie poznać, a że nocuje dzisiaj u mnie, możecie więc jeszcze posiedzieć, myślę, że znajdziecie wspólny język… Ja idę spać, bo Zdzicho, wiedząc, że wrócisz, trochę mnie oszukiwał w degustacji mojej pigwówki, zachwalał ją, ale pił mniejszymi łyczkami… – Walter podszedł do kredensu, wyjął kolejną butelkę nalewki i postawił na stole. – Zostawiam wam coś, co pomoże zadzierzgnąć dobrosąsiedzkie stosunki polsko-niemieckie… Pościel ci już, Zdzicho, położyłem na tapczanie, dobranoc, chłopaki… – Nim zdążyliśmy z Martinem zareagować, już Waltera nie było.

Rzeczywiście, od słowa do słowa, od kieliszka do kieliszka… I tak zeszło nam do drugiej w nocy. Martin przyjechał tu już po raz piąty w ciągu trzech lat, tym razem jest od trzech miesięcy i będzie jeszcze trzy, łącznie z wakacjami, potem wróci do Berlina, na uniwersytet, a przede wszystkim do kończenia i wydania książki o starych i nowych Mazurach. Następnym razem przyjedzie już z książką, zatem gdzieś za półtora roku. Ale jeszcze trochę tu będzie, zaprosiłem go oczywiście do Radzi, obiecał, że przyjedzie. Był już przez cztery miesiące w gminie Wydminy, ale kręcił się po jej północno-wschodnim skrawku, a konkretnie we wsiach Łękuk Mały, Orłowo i Gajrowskie. Ma pięcioletni grant na swoje badania i książkę, w tej puli jest trochę pieniędzy na podróże i socjal, skromne środki, ale na jego potrzeby wystarcza. W trzech pierwszych wyprawach mieszkał w samochodzie Volkswagen Transporter T4, przystosował go na jeżdżące mieszkanie, adaptacja niewielka, bo wstawił pryczę, do tego materac i kuchenkę na gaz. Przytulał się do jakiegoś siedliska, żeby mieć dostęp do studni, także WC, najczęściej były to sławojki, specjalnie wybierał siedliska skromniej uposażone, bo parę groszy za jajka, mleko i warzywa bardziej się tam przydawało, na niedzielę zamawiał pieczoną kaczkę lub gęś i zapraszał na obiad gospodarzy z tego siedliska.

– Jesteś Niemcem, Martin, byłeś więc chyba często brany za emisariusza ludzi, którzy chcą odzyskać dawne swoje gospodarstwa.

– Rzadko, natomiast jak przebywałem koło Szczytna – Martin mówił całkiem dobrze po polsku, choć z obcym, twardym akcentem – to odczuwałem ten niepokój, bo tam wielu gospodarzy ma wieczystą dzierżawę na swoje domy i ziemię. Tutaj mają akty notarialne własności tych siedlisk, ale i tak na początku wyczuwałem niepokój połączony z ciekawością… Trudno mi ich było przekonać, że ludzie, że oni sami są tym głównym powodem, dla którego tu jestem… Że interesuje mnie też miejsce, które wybrali do życia. Oni na to: tu nic nie ma, wszystko, co interesujące i ważne, jest w miastach. Nie wszyscy tak odpowiadali, ale bardzo wielu, szczególnie ci, którym się nie udało, przynajmniej im się wydaje, że się nie udało.

– Ciekawią mnie twoje początki, przełamywanie lodów…

– Wymyśliłem sobie, że muszę im coś dać, wkupić się… Pieniędzy nie mam, ale to nie jest wartość sama w sobie, nawet ci, co je mają, też tak czują, nawet jeśli tego nie mówią.

– I co takiego im dajesz?

– Osiedlam się, to znaczy przytulam się okresowo do jakiegoś siedliska i idę do szkoły… Tam proponuję, że będę uczył dzieci języka niemieckiego. Na początku jest opór, zarządzający szkołą odpowiadają, że językiem obcym, którego dzieci się uczą, jest angielski, że można by po lekcjach, gdyby było zainteresowanie, ale on nie ma środków, rodzice też raczej nie. Ale jak mówię, że będę robił to za darmo, że to moja skromna wdzięczność, że zajmuję czas dorosłym, rozmawiam z nimi, fotografuję, to wtedy już idzie jak z płatka. I nie ma dla mnie znaczenia, czy tych dzieci jest troje, czy dziesięcioro, mógłbym uczyć nawet jednego, ale zawsze jak na razie jest co najmniej pięcioro. A że moje pobyty są nie krótsze niż czteromiesięczne, podstaw nowego języka można więc nauczyć.

– Aha, wieść o tym dziwnym Niemcu rozchodzi się… I jest ci już łatwiej z dorosłymi?

– Tak, niewątpliwie… To nie załatwia wszystkiego, ale pomaga bardzo… Moją kwerendę badawczą zaczynam po miesiącu pobytu, kręcenia się tu i tam po okolicy. Widzą mnie nad jeziorem, na polach, w lesie, zawsze z aparatem fotograficznym, już mnie sami zagadują, podpytują gospodarzy, u których mieszkam…

– Socjotechnika niemieckiego socjologa… – Komentuję z uśmiechem.

– Nazywaj to, jak chcesz, ale to działa. Potem mam trzy miesiące intensywnej pracy, nie mogę nadążyć, bo już gdzieś na mnie czekają, przypominają mi, żebym o nich nie zapomniał… I w najbiedniejszym nawet domu czekają nie tylko z kawą, ale i ciastem, a na stole leży świeży obrus. Jak wyjeżdżam, to jest mi smutno, bo zostawiam ludzi, którzy są niemal moją przybraną rodziną.

– Zawsze dochodzi do zadzierzgnięcia serdecznej znajomości?

– Prawie zawsze. Najtrudniej jest tam, gdzie tkwi w nich zadawnione doświadczenie, jakiś niemiły czy tragiczny kontakt z Niemcami. Dotyczy to najstarszych mieszkańców, ale też czasem młodych, bo zadecydował o tym międzypokoleniowy przekaz.

– Zapytam cię teraz o pewne doświadczenie, które przyniosło na świat Besatzungskinder… Spotykasz ludzi z takim doświadczeniem? Czy rozmawiałeś z Gabrielą Konopko, mieszkanką Łojów?

– Próbowałem, ale nie udało mi się z nią rozmawiać. Wie dobrze, kim jestem, wszyscy wiedzą, mieszkam już u Waltera trzy miesiące, tutaj przychodzą dwa razy w tygodniu dzieci na język niemiecki, pięcioro z Lasek Wielkich, dwoje z Łojów, dwoje z twoich Sentek. Próbowałem kilka razy, jak cię to interesuje, to spróbuj ty, Zdzisław – wymawia moje imię bez odmiany – może się tobie uda, właśnie dlatego, żeś nie Niemiec. Rozmawiałem w Sentkach z Troutą, którą dobrze znasz, jak słyszę, rozmawiałem z jej młodszą siostrą Inge. To jest niezabliźniona rana, ale one z tym potrafią żyć łatwiej niż inni, może dlatego, że nie przywaliły tego skałą milczenia, oswoiły trochę tego demona. Z Gabi jest dużo gorzej, spotkałem już takie osoby w innych miejscach Mazur, zawsze w końcu rozmawiały, choćby o czymś innym, a ona w ogóle nie rozmawia z ludźmi.

– To jest jedna z najboleśniejszych stygmatyzacji, poczucie napiętnowania ze wszystkich stron: przez tutejszych i też pobratymców w macierzy. Bardzo mnie to też interesuje, bo obchodzi mnie wszelkie dziedzictwo dotyczące Mazur, również to trudne, a Besatzungskinder, okupacyjne dzieci, należą do najtrudniejszego dziedzictwa.

– To jest bolesne dziedzictwo wielu kultur, bo od zarania dziejów ludzie to sobie robili. Często było to wpisane w działania zwycięskich armii jako niezbędny rytuał: pokonasz wroga, jak posiądziesz wszystko, co jest jego, ziemię, to, co zebrał na swej ziemi jako bogactwo materialne, ale także jego kobiety, które należy posiąść, nie pytając o zgodę, które należy też zapłodnić.

– Robili to jeźdźcy Złotej Ordy Czyngis-Chana, robili to rzymscy legioniści, średniowieczni rycerze, w kodeksie Bushido są stosowne zalecenia dla samurajów i tak się dzieje aż do tej chwili, bo wczoraj robili to Serbowie u siebie na Bałkanach. Czasem w menu tego niechlubnego procederu przyrządzano dania specjalne: wojska napoleońskie w okupowanej Hiszpanii brały za cel swych gwałtów zakonnice, wśród szarżujących na zakonnice oddziałów dowody swej jurności złożyli również polscy szwoleżerowie.

– Jakie byłoby lekarstwo na traumę takich jak Gabi i Inge?

– Nie ma na to chyba lekarstwa, należałoby doprowadzić do tego, żeby trauma nie powstała, należy wykluczyć gwałty wojsk okupacyjnych, nie będzie wtedy Besatzungskinder.

– To jest nie do zrobienia, bo nie da się uchwalić likwidacji wojen.

– Wróćmy, Martinie, do konkretnych ludzi, którzy nie chcą lekarstwa na traumę szukać, wróćmy do Gabi Konpko, która jest z tym sama i chce, żeby tak pozostało… Ma prawo oczekiwać, żeby uszanowano jej samotność, jej zamknięcie się w sobie.

– Ale czy nie byłby to grzech zaniechania z naszej strony? Należy uszanować jej tabu, ale rozmawiać z nią o wszystkim innym trzeba, o czymkolwiek… Spróbujesz, Zdzisław?

– Myślę, że ból zadawany przez swoich bardziej doskwiera, to ty, Martin, musisz znaleźć słowo, gest, coś, co Gabi odczyta jako białą chorągiew. Dzisiaj nie wiesz, ale jutro znajdziesz drogę do Gabi Konopko… Dobranoc, Martinie.

– Śpij dobrze, Zdzisław.

Martin dotrzymał słowa, odwiedził mnie w Radziach po dwóch tygodniach od nocnej rozmowy w Laskach Wielkich u Waltera Baczewskiego. Bez słowa położył dużą białą kartę kartonu formatu A3, zapisaną odręcznie dużymi kulfonami, tak jak piszą dzieci. Na kartonie był tekst: „Nazywam się Martin Wank, jestem Niemcem, mieszkam w Berlinie, chciałem cię w imieniu wszystkich Niemców prosić o wybaczenie i porozmawiać o twoich pszczołach”.

– Przywarłem z tą białą chorągwią do szyby w oknie i tak tkwiłem tam. Przyciskałem ten papier prawą dłonią, ale coraz bardziej nie wiedziałem, co mam zrobić z lewą. Prawa już mi sztywniała, bolała, bo to trwało i trwało, ale miała właściwe zajęcie, natomiast lewa coraz bardziej mi przeszkadzała, nie wiedziałem, co mam z nią robić. Trochę potrzymałem ją w kieszeni, ale wydało mi się to niestosowne, postanowiłem więc ją też oprzeć o papier, czyli o szybę obok prawej… I jak tylko to zrobiłem, to skrzypnęły drzwi…

– Rozmawialiście?

– Nie. Wpuściła mnie do środka, po czym z szafki kuchennej wyjęła słoik miodu i wręczyła mi ze słowami: Tu jest wszystko o moich pszczołach. I był spokój w jej twarzy, patrzyła mi prosto w oczy, bez tej swojej zaciętości jak przedtem, gdy kategorycznie odżegnywała się od rozmowy. Zrozumiałem, że powinienem iść, wziąłem słoik, powiedziałem „dziękuję” i już w drzwiach dodałem: Do widzenia, Gabriele. A ona wyszła za mną na próg i gdy ruszyłem w stronę mego T4, usłyszałem: Do widzenia, Martin. Obejrzałem się jeszcze, stała na progu, twarz jej była poważna, ale łagodna zarazem… Masz, Zdzisław, to dla ciebie. Wyjął z przepastnej kieszeni panterki słoik miodu i postawił przede mną.

– Nie mogę tego przyjąć, to prezent dla ciebie, Martinie.

– To jest pierwszy słoik, ale nie ostatni. Zamierzam tam wrócić… Powiedziała: Do widzenia, Martin. – I w tym momencie Martin pożegnał się ze mną, też mówiąc mi „do widzenia”, zatem wróci, zatem dowiem się być może, jak smakował Martinowi miód z następnego słoika.

ROZDZIAŁ II

MIŁOŚĆ TO CHOROBA?

– Mam nadzieję, że nieuleczalna

Napiszę teraz o pięknej Helenie – nie tej mitycznej z Troi, lecz mojej, choć nigdy moją nie była… A jednak mojej. Drobniutka, gdy ją poznałem, mieliśmy wtedy po dziesięć lat, była już bardzo poważną osobą, nie odezwaliśmy się do siebie przez jakieś trzy lata, czuliśmy jednak swoją obecność nie tylko w obrębie klasy szkolnej, ale w największym nawet tłumie. Ówcześnie te tłumy przetaczały się korytarzem szkolnym, wypełniały miejsca przeróżnych konfrontacji, a to boisko szkolne, a to ogromną salę domu kultury, a to pochód pierwszomajowy. Czułbym jej obecność przez największą górę nawet, ale takowej w naszym sławnym mieście Oświęcimiu nie było. Piegowata buzia, lekko pyzate policzki i ten prześliczny kartofelek pośrodku twarzy. Nic to – oczy! Oczy były tym czymś niepojętym, tym na wskroś przenikającym, tym przywłaszczającym mnie Helenie. Były zarazem jakąś granicą, och, jak trudno było ją przekroczyć. Nieustannie siebie obserwowaliśmy, ale jak jedno złapało na tym drugie, to po pół sekundzie zachłannie połączone światła oczu musiały uciec, gdzie pieprz rośnie, a przynajmniej w bok, w górę, gdziekolwiek. Bo odległość między nami skracała się szybko i jakoś gorąco, to było bardzo miłe, ale też nie do wytrzymania. Czasami walczyliśmy z potrzebą ucieczki i to zatopienie się w sobie trwało nawet sekundę, dwie, a to była wieczność cała – wtedy jedno z nas powoli, ostentacyjnie odwracało oczy i dzięki temu można było żyć dalej. Niekiedy musieliśmy się do siebie odzywać, „urzędowo”, to nauczyciele robili sobie z nas widowisko, ku uciesze gawiedzi klasowej czy szkolnej, a też i uciesze swojej zapewne. Nie wiem, dlaczego gawiedź szkolna – bracia i siostry w niedoli – nie chciała wiedzieć, gdzie leży rzeka Tag, albo w którym roku Bolko Krzywousty podzielił kraj na małe kawałki, by synowie żyli w zgodzie, a i tak nie żyli. Od takich szczegółowych wiadomości była Helenka i ja, Zdzicho. W tych nieustannych konkursach czasami musieliśmy zadawać pytania sobie nawzajem, to było nie do uniknięcia, bo zawsze na końcu była tylko Helenka i ja, czy to na forum klasowym, szkolnym, czy międzyszkolnym. Dałoby się ten proceder przerwać, po prostu wcześniej źle odpowiedzieć, ale byliśmy na to albo zbyt ambitni, albo podświadomie dążyliśmy do finału tych quizów, bo przecież wtedy zatapialiśmy się bezkarnie w sobie naszym światłem oczu. Było to doznanie wypełnione rozkoszą z tych nie do wytrzymania, ale wytrzymywaliśmy, kończąc te zbliżenia wyczerpani do cna nadto długim upojeniem. Potem unikaliśmy siebie, naszych spojrzeń przez kilka dni, ze trzy dni może najdłużej i znów wracała miła codzienność, czyli ukradkowe podglądanie i ten cud gwałtu oczu, gdy sekundę, dwie byliśmy jednością.

Helena mieszkała w sąsiednim wieżowcu, tak nazywaliśmy w tamtych czasach sześciopiętrowe budynki z jedną klatką wejściową, były to ówcześnie najwyższe budynki w Oświęcimu, przy ulicy Kopernika. Pokonywaliśmy zatem z Heleną tę samą drogę, wracając ze szkoły, jakieś czterysta metrów raptem, za mało, by jechać autobusem, jechał zresztą dłuższą drogą, a ta nasza wiodła poza tym ścieżynkami wśród zielonych i kwiecistych skwerów, dawało to szansę na zatrzymanie wzroku czy wręcz kroku, a to w naszej dalekiej bliskości stanowiło nieprzepartą pokusę do zachowań zakłócających wypracowane w szkole status quo naszych poruszeń. Wszyscy kończący lekcje nie wychodzą, ale wybiegają ze szkoły, natychmiast. Wystarczyło zatem trochę zamarudzić w szatni przy zamianie kapci na buty czy przyjrzeć się chwilę tablicy z gazetką szkolną i już po dwóch, trzech minutach, wychodząc ze szkoły, widziałem Helenę stojącą po drugiej stronie zbiegu ulic Zawidzkiego i Olszewskiego, przed szybami wystawowymi sklepu papierniczego z wszelkimi artykułami szkolnymi, sportowymi, ale też zabawkami, ale też słodyczami. Przede wszystkim jedna z dwu narożnych witryn była wyłożona książkami, tam właśnie utykała Helena ze swym okrągłym noskiem w szybie. Ale jak widziała, że niespiesznie zmierzam w stronę sklepu, to niespiesznie ruszała w „naszą” drogę, ja z kolei musiałem choćby chwilę zmarudzić przy szybach wystawowych, tak dla niepoznaki jakby, by zataić moje prawdziwe intencje. Aby dystans zanadto się nie zwiększał, Helenka po przecięciu ulicy Olszewskiego zwalniała kroku przy dwóch kramach warzywno-owocowych, zerkając z udawanym zaciekawieniem na pietruszki, pory i selery. Niekiedy dla uwiarygodnienia tego zaciekawienia kupowała garść czereśni czy trochę śliwek, co rozpoznawałem po pestkach, które idąc, tu i tam na naszych ścieżynkach widziałem. W porze zimowej kupowała jabłka, bo były to jedyne wówczas w kramie owoce, moje ulubione, ale nie Helenki, kupowała je z wyższej konieczności, której już dalej tłumaczyć nie trzeba. Czasami Helenka robiła mi psikusa i nie zatrzymywała się przy narożnej wystawie sklepowej, musiałem dobrze wyciągać nogi, by jeszcze dogonić ją, choćby wzrokiem, nim zniknęła w klatce budynku numer jeden przy ulicy Kopernika, a czasem wpadałem na nią niemal gdzieś na ścieżynce, bo pochylała się akurat nad jakimś kwiatkiem czy innym źdźbłem, w pozycji w kucki była między żywopłotami skwerów całkowicie niewidoczna. Moja konfuzja stawała się wtedy niebotyczna, bo Helenka kwitowała taki wypadek ledwie widocznym ironicznym uśmiechem… Był to jedyny uśmiech, jaki widywałem na jej piegowatej buzi. Pisałem, że była to osóbka nad wiek poważna, tak się jakoś przynajmniej nosiła, bo powaga to jest wyłącznie coś do noszenia, to wiem po latach, wtedy jej powagę dobrze znosiłem, ale ten uśmieszek już nie, ledwie dostrzegalny, tylko ciutek w kącikach i ust, i oczu, tych oczu. Był to jakby uśmieszek wewnętrzny, jakby nie dla mnie, nie był grą, ale jakąś okrutną oceną, drwiną po prostu. Było to niewybaczalne, bo ja nie zasługiwałem na drwinę, przynajmniej z jej strony. Było to niewybaczalne, ale oczywiście wybaczałem to Helence, bo stan zakochania to stan wybaczania wszystkiego, co dotyczy obiektu zakochania.

Piszę to z perspektywy lat kilkudziesięciu, dalej to wszystko jest dla mnie niejasne, niezrozumiałe, chociaż wiem, że endokrynolodzy określają miłość jako stan chorobowy, WHO wpisała ją na listę chorób psychicznych pod numerem 63.9. Oj, ciężka choroba, bo pacjenci na ogół nie chcą się wyleczyć, a ci nieliczni, co podobno tego chcą, to już nie wariaci, ale durnie jacyś w mojej ocenie, zapewne nieodkrywczej, bo widzę dookoła siebie zakochanych i jeszcze większe rzesze zakochania pożądających.

Rozgadaliśmy się z Heleną, gdy mieliśmy po szesnaście lat, ja chodziłem do technikum, a Helena do liceum ogólnokształcącego, nie mogłem już z nią wracać ze szkoły, nawet mi tego nie brakowało, miałem nowe fascynacje, uprawiałem sport, głównie lekkoatletykę i piłkę nożną, ze starych zainteresowań pozostał jedynie nałóg czytania. Zdarzało się nam spotykać na międzyszkolnych konfrontacjach z różnych dziedzin, odbywało się to w domu kultury, ale nie miało to już takiego osobistego przeżycia, tego napięcia emocji jak wcześniej, bo to były zawody drużynowe, po cztery osoby z każdej szkoły średniej, na końcu zostawały dwie drużyny, liceum i technikum. Mimo że w tych drużynach nie byliśmy najstarsi, mieliśmy zawsze pewne miejsce w składzie, ale ten kolektywizm przestał być dla nas fascynującą przygodą. Nie pamiętam zatem ani batalii wygranych, ani tym bardziej przegranych bitew. Widywałem Helenę na skwerku dzielącym nasze sąsiednie domy, numer jeden i numer siedem, bo ulica Kopernika kręciła się po niemal pełnym okręgu, a w tym brakującym odcinku obwodu koła pomiędzy pierwszym i ostatnim budynkiem znajdował się skwer z ławkami wokół i huśtawkami pośrodku. Ustalił się taki niepisany zwyczaj, że siadywaliśmy z Heleną na ławkach po przeciwległych stronach skweru, trochę też z boku, żeby nas huśtawki nie zasłaniały, siadaliśmy tam z książkami w dłoniach, na kolanach, oczywiście było to możliwe w cieplejsze dni, ale takich na szczęście zdarzało się niemało. Czasem zerkaliśmy na siebie, urozmaicając w ten sposób główne zajęcie. Helena czasem się uśmiechała do mnie, jakby reagując na treść książki, ale ponieważ przy tym często podnosiła oczy, to druga część uśmiechania się była jakby dla mnie… I nie był to uśmiech ironiczny. Helena wierciła się na ławce trochę więcej niż ja, bo przychodziła z co najmniej dwiema książkami, a jak nie były zbyt grube, to bywało, że i trzy naraz czytała na zmianę. Ciekawiło mnie, jak to ona zestawia ze sobą, czy prozę przedziela poezją, a może to było i gatunkowo i tematycznie bliskie sobie. Pomału dojrzewałem do tego, by ją o to zagadnąć, gdy nagle jednego razu wstała, przeciągnęła się i ruszyła w moją stronę, a że dzieliło nas jedynie dwadzieścia metrów, w tej chwili owe niby puste dwadzieścia metrów było przepełnione narastającym gwałtownie napięciem. Szczęśliwie dla mnie Helena w połowie drogi skręciła w stronę pierwszej z dwu huśtawek i wtaszczyła się dostojnie na wiszącą na łańcuchach ławeczkę. Muszę tu wyznać, że w ciągu dwóch lat od skończenia podstawówki pofalowało sylwetkę Helenki, można już było o niej mówić, że ma kibić, coraz bardziej krągło tu i ówdzie przez naturę wykształcaną. Czułem, że oglądam nie tylko oczyma, wyraźnie oglądałem tę kibić całym sobą, to już nie było jedynie owo wspominane wcześniej światło oczu, to światło uzyskiwało z każdym miesiącem, ba, tygodniem, oprawę, która zamącała mój spokój, a spokój ducha ceniłem sobie nade wszystko, ale jak się okazuje, nie stanowił on gwarantowanej mojej ostoi.

Traf chciał, a może panujące rodzinne obyczaje, że huśtawki nie były w PRL-u w modzie, skrzypiały bezczynnie na wietrze, bo pracujące matki nie mogły z pociechami powyżej lat dwóch zachodzić w godzinach pracy na huśtanie, później szykowały obiad, zmywały, no a w godzinach późniejszych to już zasiadały przed telewizorem, bo piszę przecież o roku 1965, gdy oglądanie telewizji było tak samo jak dziś główną rozrywką, tyle że wtedy wysoce kultową. Na dodatek krwawica w postaci spłacania rat za czarno-biały aparat „Wisła”, „Belweder” czy „Turkus” musiała mieć tę wieczorną daninę, a kobiety w tym spółkowaniu z telewizyjnym programem wykazywały akurat więcej poświęcenia, na rzecz seriali głównie, wtedy były to Bonanza, Dr Kildare i Mr Ed, koń, który mówi. A pustych huśtawek przybywało, bo pewnie należało wykonać jakąś kolejną socjalistyczną normę liczby huśtawek na głowę mieszkańca. Helena mogła huśtać się zatem do woli, jej krągłości fruwały i w górę, i w dół, czasem trochę w bok, gdy swoją kibić przechylała to w lewo, to w prawo, jej biała perkalowa sukienka w niebieskie grochy powiewała czasem trochę po swojemu, dzięki czemu dowiedziałem się, że powyżej kolan to nie żaden panier czy inny stelaż poszerza Helenkę, tylko jej własne ciałko, jako miłośnik nauk biologicznych przecież o tym wiedziałem, ale co innego książkowa wiedza, rysunki czy foty, a całkiem co innego żywe świadectwo. Patrzyłem na Helenkę z zapartym tchem, bez jakiegokolwiek poruszenia, żeby tego cudu huśtającej się przyrody niczym nie zakłócić, siłą wytężonej woli sprawiłem, że stałem się niewidzialny, tak mi się przynajmniej wydawało, do momentu, gdy ujrzałem stojącą przed sobą Helenkę, z purpurowymi pyzami policzków, piegi pierzchły gdzieś w głąb, ale niedane mi było spokojnie studiować tej nowej fizjonomii Heleny.

– Co się gapisz? – Zasyczała mi zdyszanym głosem. Nie wiem, kiedy zeskoczyła z huśtawki, jak przebyła te osiem metrów dzielącej nas przestrzeni, stała tuż przede mną, w rozkroku, z rękami na biodrach. Gary Cooper mógłby pozazdrościć tej bojowej gotowości i choć nie było to w samo południe, to wydawało mi się, że poniżej dłoni na jej biodrach błyszczą colty.

– Nie strzelaj, jestem pacyfistą! – Wykrztusiłem. Helenka rozluźniła dłonie, które z wdziękiem spłynęły poniżej bioder, a colty rozpłynęły się razem z jej przechyleniem kibici w bok, gdy prawe biodro wysunęło się w kierunku jej domu, a potem przepłynęło wolno na lewo, co wiązało się z tym, że raz prawa noga była mocną, a potem lewa, że użyję tu terminologii baletowej. Tak, był to taniec, choć Helenka nie wiedziała o tym, a ja dalej patrzyłem jak urzeczony, wodząc oczyma to na prawo, to na lewo.

– Wystarczy – powiedziała. Nie bardzo wiedziałem, co ma na myśli, bo nie byłem w stanie zebrać swoich. – Lepiej powiedz, co czytasz.

– Idiotę mistrza Fiodora Michajłowicza – odpowiedziałem, patrząc już w jej oczy, na wszelki wypadek, zresztą nie było to przykre zajęcie, pisałem już o tym.

– Czytałam rok temu – odrzekła z lekkim odcieniem wyższości.

– Czytam w oryginale – odparłem, skromnie spuszczając na chwilę wzrok, ale tylko na małą chwilę.

– Aha… – zawiesiła na chwilę głos, co przyjąłem jako wyraz uznania. – Ja natomiast Smugę cienia Conrada, trochę tę cegłę przeplatam wierszami Achmatowej…

– Achmatowej nie znam, ale szybko to nadrobię… Smugę cienia czytałem dwa lata temu – skłamałem bez mrugnięcia okiem, bo tak naprawdę skończyłem dopiero co, miesiąc temu – i nie uznałem jej za cegłę.

– No tak, męska rzecz, ale tata się zachwyca, cytuje, chciałam więc dociec dlaczego. Dalej nie wiem, a gdy zapytałam tatę, to powiedział, że jeśli sięgnę po tę powieść za piętnaście, dwadzieścia lat, to rzeczy ciemne się przejaśnią.

– Delikatnie to ujął. Zresztą muszę ci wyznać, że też kiedyś jeszcze sięgnę po tę pozycję. – Na to policzki Heleny pokazały mi łaskawie swoje uśmiechnięte dołeczki, a ja przez krótką chwilę poczułem się panem jej serca.

I tu się Helenka rozgadała, i nie przestawała mówić przez kilka lat, mogłem jej słuchać dniami, tygodniami, miesiącami… I słuchałem. Był to dobry czas, z tych najlepszych, potem to schrzaniłem, jak wiele rzeczy w życiu… Ale zaraz, zaraz, wszystko po kolei.

Okazało się, że czytaliśmy do tej pory wiele tych samych książek, niektóre wręcz równolegle, tak było… Razem odkrywaliśmy z Małym Księciem, że „ta róża mówi”, razem z Alicją przekraczaliśmy czarodziejskie lustro, wspólnie buszowaliśmy w zbożu u Salingera, uczyliśmy się odczuwać niewypowiedziane u Czechowa i solidarnie utknęliśmy na Granicy Nałkowskiej… Obowiązkowość Helenki przymusiła ją w końcu do wykonania tej powinności, natomiast ja usłyszałem od mojej polonistki na podsumowaniu klasówek: Zdzicho, za zmyślanie masz pięć, za nieprzeczytanie lektury dwója, wyciągnij sobie średnią, proszę. Teraz to już dosłownie czytaliśmy to samo, pożyczaliśmy sobie książki, często czytaliśmy razem na głos, raz Helenka, raz ja. Najczęściej czytaliśmy u Helenki, bo nie było przyjęte, by panienki odwiedzały kawalerów w ich domu, natomiast odwrotnie było całkiem na miejscu. Czytaliśmy po południu czy pod wieczór, gdy jej o cztery lata młodsza siostra Nina odrabiała lekcje w kuchni, miały z Heleną wspólny pokój, kuchenne wygnanie dowodziło zaradności starszej siostry, która to jakoś z mamą musiała ułożyć. Nina, ten trzpiot niewieści, niczego nam nie ułatwiała, w tym naszego tête-à-tête. Owszem, dobrze rzecz ujmuję: niewieści na pewno i raczej bez trzpiot, bo ta dwunastolatka na pewno nie była dzieckiem, nie była nim chyba nigdy, od razu urodziła się kobietką, to na niej zapewne wzorował się Nabokow, szukając pierwowzoru swej najsłynniejszej bohaterki. Nina pojawiła się w moim życiu, gdy byliśmy w czwartej klasie, piszę „w moim życiu”, bo w życiu Helenki była od urodzenia, ja o jej istnieniu nic nie wiedziałem, no bo skąd, przecież nasza zażyłość z Heleną nie polegała początkowo na rozmowach. Nagle jakaś sześciolatka – jako tak zwane cudowne dziecko – została przyjęta do szkoły rok wcześniej, niż to urzędowo było przyjęte, i z hałaśliwym wdziękiem zaczęła grasować po naszej szkole. Tej wiecznie uśmiechniętej, kruczowłosej laleczce wybaczano wszelkie psikusy i wybryki. Jako osóbka mająca świadomość swej uwodzicielskiej mocy pozwalała sobie na wiele, wszędzie jej było pełno. Jej wrodzona rezolutność i zapewne też talenta sprawiały, że szybko stała się pierwszą primabaleriną publicznych występów, a tych w czasach przeróżnych akademii ku czci takiej i owakiej przecież nie brakowało. Zakasowała w recytacjach wszystkich, bo miała – jak to mówią ludzie teatru – scenapil, nie mylić z seksapilem, który zresztą dość szybko ten pierwszy dogonił. Raz usłyszałem, jak jedna z nauczycielek szepcze do drugiej: Ta śliczna Żydóweczka to Nina, siostra Heleny Leszkow. Ale krótko identyfikowano ją słowami „siostra Heleny”. Jak kończyliśmy naszą zacną podstawówkę, to mówiło się: Helena? Aha, ta poważna dziewczyna, siostra Niny. W naszej klasie zjawiła się Helena w połowie roku szkolnego, przyjechała z jakiejś dalekiej czeluści ZSRR, był to rok 1959, jeszcze trwał drugi okres repatriacji, więc się załapali. Dość szybko było wiadomo, skądinąd ciekawe skąd, że jej rodzice to Żydzi, mama Polka, ojciec Rosjanin, chemik z tytułem doktora, trafił więc do działu badawczego Zakładów Chemicznych Oświęcim, gdzie szybko został poważaną szychą. Helena od początku świetnie sobie radziła w sprawach szkolnych, mówiła ze wschodnim zaśpiewem, ale z polskiego też okazała się prymuską, i od razu była milczkiem, nie widziałem, żeby się rozgadywała, nawet z Krysią, z którą siedziała w jednej ławce. Nina była przeciwieństwem Heleny prawie we wszystkim, abstrahuję już od wyróżnika „Leszkow, ta ładniutka”, bo tu kryteria były zbyt pospolite, ale wszystko inne było adekwatne: ekstrawertyczna we wszystkich przejawach kontaktu z bliźnimi, po prostu wiercipięta, z uwodzicielskim uśmieszkiem na ustach. Nim pomyślałeś, jak ją zagadnąć, to ona już mówiła, pytała, odpowiadała, zawsze w hołubcach i śpiewem w duszy, a i na ustach nierzadko. Jak takiej nie lubić? Fizyczne podobieństwa sióstr „kacapianek”, jak je nazwał Kuba, kolega z klasy, za co podbiłem mu oko, można było zawrzeć w dwu punktach: kruczowłose i piegowate. Moja reakcja na słowa Kuby była spontaniczna, wtedy dla mnie jeszcze niezrozumiała, ale po raz pierwszy mogłem się poczuć przez chwilę panem serca Heleny, co zobaczyłem w dłuższym niż zwykle zwarciu naszych spojrzeń, od wtedy zaczęły się nasze wspólne, chociaż swoiście rozłączne powroty ze szkoły. Rano wychodziła Helenka w towarzystwie o dwa lata starszego brata Pawła, a potem w drodze do szkoły dołączała do nich jeszcze Nina. Ich mama wtykała im kanapki i żegnała, machając dłonią przez okno, to już dalej wypadało iść razem.

– Czytajcie, nie przeszkadzajcie sobie – powiedziała Nina, wchodząc do pokoju. Ta ciekawa świata wiercipięta jakoś nadspodziewanie szybko odrobiła lekcje, weszła do pokoju w piżamie i wpakowała się do swego łóżka. – Myślę, że przyjemniej będzie zasypiać niż licząc barany, a jak będziecie chcieli się całować, to się odwrócę do ściany.

Helena wstała bez słowa, wyciągnęła za rękę Ninę spod kołdry i wyprowadziła do kuchni, gdzie wskazała liczne zadania, których nie można odkładać na rano.

– Mamy chyba coś do nadrobienia – powiedziała Helena, zamykając drzwi, po czym siadając koło mnie trochę bliżej niż przedtem, pocałowała mnie, właściwie to musnęła delikatnie wargami moje usta. O ustach, a właściwiej będzie, o wargach Heleny nic dotąd nie pisałem, były mięsiste, jakby wiecznie spuchnięte… I jeśli coś w pierwszej kolejności budziło moją pożądliwość, to właśnie one. Ale myśl, że mogłem ich dotknąć, paraliżowała mnie, chciałem przełamać tę niemożność, im więcej o tym myślałem, tym trudniej było mi być tych warg bliżej… I oto stało się. Chciałem dalej być wspólnie w tym raju, pochyliłem się, by się odwzajemnić, ale już Helena odsunęła się i mówiła dalej do mnie słowami Anny Kareniny, które odczytywała, trafiając od razu w akapit, na którym stanęliśmy.

Później z kłopotów, które nastręczała Nina, wybawiła nas pani Melania, mama „kacapianek”, która pozwalała Ninie obejrzeć z nią kolejny odcinek Bonanzy. Pani Melania, ciepła, cicha i pełna dostojeństwa osoba, akceptowała nasz czytelniczy nałóg, nawet przynosiła czasem herbatę i coś do przegryzienia, a to ciasto, a to pierogi… I w przeciwieństwie do Niny pukała do drzwi. Panów to nie interesowało i w żaden sposób nie dotyczyło, Paweł po powrocie z treningu koszykówki od razu zamykał się w swoim pokoju, a pan doktor Leszkow to chyba nigdy swego nie opuszczał. Raz tylko otworzył mi drzwi, bo akurat pani Melania była chora, moje zaskoczenie skwitował wyrozumiałym uśmiechem i słowami: Proszę, proszę, panie Zdzicho, bo Helena zacznie czytać bez pana. Okazało się, że zna moje imię, okrasił je ponadto zbędnym, choć eleganckim tytułem i wiedział, ku mojemu zdziwieniu, czym my się z Heleną zajmujemy.

A chwila, której bohaterem były wargi Heleny, uzmysłowiła mi słuszność mojego intuicyjnego domniemania. Tak, miłość to choroba – mam nadzieję, że nieuleczalna.

ROZDZIAŁ III

IM DRZEWO BARDZIEJ KŁUJE NIEBO

– tym bliżej człowieka

Martin Wank, socjolog z Uniwersytetu Humboldtów w Berlinie, siedzi przy stole, ma ręce skrzyżowane na piersiach i uważnie patrzy w oblicze Zdzicha Bohdziewicza, psychologa z Uniwersytetu Śląskiego w Katowicach, który za kilka dni, z nastaniem nowego roku akademickiego będzie psychologiem bez akademickich zobowiązań, bo trudno mieszkając w mazurskiej głuszy wypełniać tego rodzaju obowiązki, na pewno nie na odległość pięciuset czterdziestu kilometrów.

Zdzicho oparł brodę na splecionych dłoniach leżących na stole: wpatruje się w stojący pusty słoik, na dnie widzi resztki złotawej mazi.

Podniósł powoli wzrok, aż natknął się na uważne oczy Martina.

– To dobra wiadomość Mat, otrzymałeś kolejny słoik miodu od Gabi, jakiś czas temu nawet… I smakował ci, bo ścianki słoika wylizane. – Zdzicho zapukał palcem w szklaną obłość słoika. – Na dnie są nader skromne, ale niezbite dowody, co takiego lizałeś. Umieram z ciekawości, Mat… Czy zdradzisz treść rozmów z Besatzungskind, opowiesz mi o Gabi Konopko?

– Umieraj dalej, Zdzicho, nie zaspokoję twojej ciekawości, bo dalej wiem o Gabi tyle co ty. Przepraszam, wiem dużo więcej, ale nie poznałem niczego, co jest historią człowieka. Wiem, jak się porusza, krzątając przy pszczołach, bo jej wielokrotnie asystowałem, pewnych prostych pszczelarskich powinności wręcz się nauczyłem. Wiem, jak porusza się w kuchni, gdy gotuje, znam kolejność jej niewielkich obrządków w obejściu gospodarskim, ma raptem jedną krowę, świnkę, kilka kur, za to uli ma trzydzieści.

– O swej sytuacji dotyczącej tego, skąd się wzięła na świecie, nie chciała rozmawiać?

– Nie mówiła mi o tym nigdy, a ja nie pytałem.

– Rozmawialiście po niemiecku?

– Nie chciała… Powiedziała, że to jest język jej modlitwy i że zwykła modlić się sama. Rzeczywiście robi to sama, bo do kościoła nie chodzi, nawet nie wiem, czy jej Bóg ma związek z jakimkolwiek wyznaniem.

Zdzicho i Martin pomilczeli dobrą chwilę, patrząc w podobnym skupieniu na stojący na stole słoik. Obecność Gabi Konopko stawała się coraz bardziej dojmująca.

– Martinie, posmakujemy teraz mojej pigwówki, poprzedni właściciel mego siedliska w Radziach pozostawił nie tylko kilka poniemieckich jabłoni, ale też kilkanaście krzaczków pigwowca, które sam posadził. – Zdzicho podniósł kieliszek w górę ze złotawym płynem w środku – prosit, tropicielu rubieży ludzkich dusz!

– Na zdrowie, Zdzicho… Ale dlaczego użyłeś słowa rubieży?

– Rubież to coś odległego, głęboko schowanego…

– Akurat wiem, co to słowo znaczy…

– Bo ty rozmówców naprowadzasz na spowiedź, twój dialog zamienia się stopniowo w monolog, w wyznanie rozmówcy. Przypadek milkliwej Gabi jest akurat wyjątkiem potwierdzającym regułę.

– Nie przypominam sobie, byś był kiedykolwiek świadkiem moich rozmów, by ktokolwiek nim był.

– Najważniejsze słowa między ludźmi padają w cztery oczy, gdy słychać jedynie bicie dwojga serc. Wyznają ci tajemne rzeczy, bo do takich należy też wyrywanie korzeni czy nowy ich posiew.

– Nie słychać dosłownego bicia serca, ale jest coś na rzeczy w twoim określeniu… Nie słychać, a zarazem słychać aż w duszy dzwoni… Tak, masz rację, szanowny psychologu.

– Czuję to zwyczajnie, po ludzku, nie próbowałem tego zawodowo definiować, jak wielu innych rzeczy, wobec najważniejszych spraw psychologia jest bezradna, Martinie.

– No to masz problem, Zdzicho… Dystansujesz się od tego, co jest ziarnem, młynem i piecem twego chleba.

– Dlatego powróciłem na Mazury… Myślałem, że to powrót do korzeni, ale znalazłem tylko krajobraz, mogę wpisać siebie jedynie w pocztówkę z Mazur. Wreszcie chyba wiem, co to raj utracony. Nie przyjechałem jednak tutaj w odwiedziny, ja się tu na powrót osiedliłem.

Zapadło kolejne milczenie, innego rodzaju, o innym ciężarze gatunkowym. Martin czuł, że za chwilę zalążek zakłopotania przerodzi się w coś trudniejszego do zniesienia, zamiast więc zapytać: „A z czego zamierzasz tutaj żyć, Zdzicho?”, powiedział:

– Twoja pigwówka różni się od tej, którą częstuje Walter – podniósł kieliszek pod światło – ma inny smak, jest też ciemniejsza…

– Dodałem soku z róży, spójrz za okno… Ta pospolita Rosa rugosa, którą widzisz za oknem, ma już pod jesień czerwone owoce, kroisz je i zasypujesz cukrem… Powstaje sok, który dodawany do nalewek uszlachetnia bukiet smaku i zapachu każdej nalewki, nie tylko pigwówki.

– Dowiedziałeś się tego od Ukraińców? Oni tutaj przywieźli nowe receptury nalewek.

– Nie, to wiem od mojej ciotki Klimy, sławnej kiedyś w gminie Ełk wiedźmy. Wspomniałeś Ukraińców, Martin, oprócz nalewek przywieźli w ‘47 swoją historię, gdzieś tam daleko został Beskid Niski, Bieszczady, ale anioły i demony ich historii przybyły wraz z nimi. Czy po pięćdziesięciu latach to wciąż puszka Pandory, czy baśń, którą można opowiadać, bo uzyskała jakiś zrozumiały dla nich morał?

– Mają już potrzebę mówienia, ale istota tkwi jeszcze w nich głęboko. Opowiadają o miejscu, w którym gdzieś tam stoi ich dom, a raczej gdzie stał ich dom, bo wyjeżdżali najczęściej z pogorzelisk. Potrafią szczegółowo opisać rozkład izb, opowiedzieć przedmioty swej codzienności… Widzą nieistniejący dom i jego otoczenie wyraziście, ale tam nie jeżdżą, zastaliby tam przecież tylko krajobraz. Przywieźli tutaj wyrwę duchową, z którą nauczyli się żyć, ale nie chcą do niej dodawać fizycznego odczucia raju utraconego, bo w odróżnieniu od ciebie, Zdzicho, oni nie wyjechali stamtąd dobrowolnie, trudniej więc byłoby im takie powroty znosić.

– Jeśli wyjechali pod przymusem, to powinni chcieć tam wrócić.

– Nie mają do czego wrócić, nie ma ani tych miejsc, czyli domów, ani tych ludzi… Najstarsi, którzy jeszcze żyją na Mazurach przywiezieni w akcji „Wisła”, to już inni ludzie… Gdyby była możliwość powrotu po dziesięciu latach, piętnastu, wróciliby na pewno, ale po czzterdziestu, pięćdziesięciu nie ma już tej sosny, z której zbudowaliby dom.

– Och, sosen ci tam dostatek.

– Chodzi mi o konkretne drzewo, o którym myśleli, że nadaje się na kolejny dom, dla syna, dla córki. Znam opowieść o wyjątkowej sośnie. W twojej gminie, w Orłowie, dożywa swoich dni człowiek, który z jednej sosny zbudował dom.

– Z jednej sosny to można kurnik zbudować, raczej nieduży.

– Wyobraź sobie, Zdzicho, że to było jedno olbrzymie drzewo, które po długich staraniach ten człowiek kupił, a potem zbudował dom, trzyizbowy, nic wielkiego, jednak normalny dom o powierzchni osiemdziesięciu metrów kwadratowych. Jeśli sosna była do obłapienia przez trzech dorosłych chłopów i miała około pięćdziesięciu metrów wysokości, to tak zwanego użytku otrzymuje się z niej trzydzieści mertów sześciennych. Ty jako siostrzeniec cieśli umiałbyś to chyba szczegółowo wyliczyć i okrasić jakąś sentencją Wujka Ziuńka.

– O takich drzewach Wujek Ziuniek mówił „samorodki”. Jak patrzył na wybujale rosnący budulec, to mówił: „im drzewo bardziej kłuje niebo, tym bliżej człowieka”.

– Ukraiński cieśla nie chciał słyszeć o powrocie w Bieszczady na rodzime pogorzelisko nawet w latach pięćdziesiątych, bo całą drogę stawiania domu można odbyć pewnie tylko raz. A ta droga to najpierw całodzienne ciąganie z bratem piły „moja – twoja”, potem dwudniowa obróbka sosny na użytki, z tego większość na miejscu w lesie – już wtedy były przenośne traki – następnie przewozy desek i belek wozem drabiniastym w dwukonnym zaprzęgu, dokładnie pamiętał, że takich kursów odbył w ciągu dwóch dni szesnaście, a do domu było raptem trzy kilometry, bez stromych podjazdów, dlatego uparcie zabiegał o kupno owej dorodnej sosny, bo rosła tuż-tuż.

– Mogę się domyślić, że w połowie zwózki spał z siekierą w lesie, pilnując drewnianego skarbu.

– Tak dokładnie było, wszystkie wyprawione i niewyprawione owcze skóry, jakie wtedy mieli w ojcowskim starym domu, z nim tam nocowały, bo to się działo na początku marca 1940 roku, a zima, mówił, była wówczas z tych prawdziwych, nocą 30 stopni mrozu.

– Ile on miał wtedy lat?

– Dzisiaj ma osiemdziesiąt cztery, zatem miał lat dwadzieścia sześć, ciesiółką zajmował się już od dziesięciu lat, to mógł ważyć się na postawienie swojego domu. Zadał sobie wiele trudu, ale okrył się sławą na całą okolicę. Mógł wybrać sobie żonę nie tylko spośród panien z dobrym posagiem, ale też z tych najładniejszych.

– Opowieść godna zapamiętania. Coś powiedział o rodzinnej historii walki o niepodległość Ukrainy?

– Nic o tym nie mówił. Ale mam historię dla ciebie i z tej beczki. Rówieśny temu cieśli mieszkaniec twojej gminy, pod pretekstem, że chce podziękować za edukację prawnuczki, zaprosił mnie na kawę i ciasto, ale okazało się, że prawdziwym powodem do rozmowy były jego doświadczenia jako byłego banderowca.

– Nadstawiam uszu, Mat – ożywił się Zdzicho. – W jakiej wsi mieszka?

– Nie mogę ci powiedzieć ani jak się nazywa, ani gdzie mieszka, bo ewentualna dekonspiracja sprowadziłaby na niego zemstę pobratymców. Powiedział: „Ja swoje już przeżyłem, zadawałem śmierć innym, to i do mnie ona ma prawo nawet okrutnie przyjść, ale muszę chronić bliskich, bo oni niewinni”. A oto jak przebiegała nasza rozmowa. Wank wyjął kratkowany szkolny zeszyt, do którego od czasu do czasu zerkał, dla niemieckiej skrupulatności zapewne.

– Jesteście starszyj wistun z trzeciej sotni pod dowództwem „Brodycza” z odcinka I, kryptonim „Łemko” w tak zwanym Zacurzońskim Kraju. Macie wybór: wydacie kogoś z oficerów UPA jadącego w tym pociągu lub greckokatolickiego duchownego albo zabierzemy was tam, skąd się nie wraca. Chcecie jechać na przesiedlenie z rodziną czy wolicie do obozu?

Pięć minut wystarczy na odświeżenie pamięci. Oficer UBP wyjął papierośnicę i poczęstował mnie jakimiś zagranicznymi papierosami. Pociąg stał już drugi dzień w tak zwanym punkcie kierunkowym w Oświęcimiu, wiedzieliśmy już, że przewozy akcji „Wisła” zatrzymują się tam, że odbywa się wtedy selekcja. Widziałem w pociągu dwóch oficerów, kogoś w stopniu chorunżyj i sotnyka. Wydałem tego młodszego stopniem, ale nie z uwagi na hierarchię wojskową, sotnyk jechał z żoną i dwójką małych dzieci, ciężko byłoby kobiecinie samej z dwójką maleństw na tym nieznanym przesiedleniu, które było istnym dopustem bożym, ale jechało się tam jednak z rodziną.

– Ktoś was już wcześniej wydał, bo znali wasze partyzanckie dane.

– Tak, nawet nie pytali o potwierdzenie i nie pytali o „historię choroby”, czyli wiedzieli chyba wszystko o moim roju, czocie, a może nawet całej sotni.

– Starszyj wistun to wysoki stopień?

– Z niższych podoficerskich… Po polsku plutonowy, nie pamiętam już, jak brzmi odpowiednik niemiecki.

– Unterofizzier.

– Tak, teraz przypominam sobie. Byłem dla nich zbyt niską szarżą, może nawet zostawiliby mnie, gdybym nikogo nie wydał, ale jakoś w strachu tak wtedy nie pomyślałem.

– Ratował pan nie tylko siebie, ale też rodzinę, żona pojechałaby dalej sama z trojgiem dzieci. Takie rany mają prawo się goić, rodzimy się po to, by zwyczajnie żyć w zwyczajnym czasie, wojna rujnuje ten czas, rujnuje zwyczajne, godne życie.

– Tak, nie ma to jak zwyczajne życie, gdy można siać, zbierać, rodzić i chować dzieci, świętować, gdy święto, pościć, gdy chudo, poswarzyć się z żoną, żeby nie było zbyt nudno… Oj, dużo jeszcze mogę wymieniać zalet zwyczajnego życia, którego ludzie zaznają, ale nie ja.

– Jak to, krzepki z was starzec, póki więc zdrowie pozwala, to należy zwyczajnie żyć.

– Ale nie wtedy, gdy dzień w dzień wyrządzona krzywda przed oczy staje.

– Nie dało się tego gdzieś głęboko w pamięci zakopać?

– Nie dało… Rodzinę człowieka, którego wydałem, osiedlili tutaj, w tej samej wsi. A ten chorunżyj już do nich nie wrócił, po latach dowiedzieli się, że umarł na tyfus w obozie w Jaworznie, to gdzieś na Śląsku. A może ta choroba jest tylko na papierze, może go zamęczyli?

– Tego się już nikt nie dowie, chyba że się znajdzie jakiś świadek.

– I ja tu obok nich żyję. Nie wiem, jaki on był człowiek, ale miał prawo żyć tu z nimi. Jego rodzina z pamięci o nim zrobiła pomnik, i słusznie, bo tym mocniej są z nim, gdy go tak dawno nie ma. Jakby się dowiedzieli, że to ja im go zabrałem, toby na pewno, choćby dziś, mnie zabili, i to by było jak trzeba, to mi się należy, nawet się tej śmierci nie boję, nie jestem już takim tchórzem jak pięćdziesiąt lat temu. Ale może zabiliby całą rodzinę, a przed tym rodzinę chciałbym uchronić, bo to są wyłącznie moje winy.

– To dlaczego mi to mówicie?

– A bo musiałem to komuś przed śmiercią powiedzieć. Wybrałem pana na tę spowiedź, bo pan jest z daleka, pana to w żaden sposób nie dotyczy, ale pan rozmawia z ludźmi, których los wygonił z domu, próbuje to pan pojąć, opisać. Wiem, że nada pan inne imiona ludziom i miejscom, bo pan będzie chciał uszanować prawo do życia mojej rodziny.

– Tak będzie, dziękuję za zaufanie.

– Nie ma za co, to ja powinienem panu dziękować, że zechciał mnie wysłuchać i nieść to brzemię razem ze mną. Pan tu poznaje wielu ludzi, wysłuchał pan różnych opowieści. Ale dla mnie szybko stało się jasne, że pan tu przyjechał też po moją historię, ale ja nie mógłbym nic więcej o sobie powiedzieć, gdybym nie zaczął od tego co najważniejsze. Proszę tu zachodzić, nie będziemy więcej o tym rozmawiać, jak pan chce, to możemy o czym innym, ale o tym już nie… Cieszę się, że maleńka Oksana, moja prawnuczka, dowiedziała się, że się to wszystko wokół niej może inaczej nazywać, poznaje dzisiaj słowa niemieckie, jutro być może angielskie… Czuję, że tak jest bardzo dobrze…

I to były jego ostatnie słowa na zakończenie tej niezwykłej opowieści.

– A potem o czym rozmawialiście?

– Jak to o czym? O zwyczajnym życiu.

Martin Wank posiedział jeszcze trochę, bo obiecał spróbować mojej babki ziemniaczanej, on tutaj przy stole opowiadał, a ona tam w duchówce dochodziła i doszła… I smakowała mu, a jakże, przynajmniej tak mówił… A co miał powiedzieć dobrze wychowany gość? Ćwiczyłem ówcześnie przyrządzanie mazurskich dań ziemniaczanych całkowicie, jak placki, babka, kiszka ziemniaczana, czy okołoziemniaczanych, z których najważniejsze były kartacze. Próbowałem znaleźć zajęcie, które mogłoby mnie utrzymać przy życiu, a nie byłoby jakimś mozołem, chomątem, jak nie przymierzając porzucana właśnie psychologia.

Marzył mi się bar w Radziach, serwowałbym dania wyrosłe wiekami z ziemniaka. Mógłbym najwyżej rozszerzyć menu o rybę, ale z tutejszych jezior, najwyżej ze trzy ryby w skromnym repertuarze, koniecznie lin w śmietanie… Inne jakoś domyślę, a lina w śmietanie już robię wybornie. Skąd go wytrzasnąłem? Ano z kubeczków smakowych, bo jak wspominałem, szukam zarobkowego zajęcia, które nie byłoby dla mnie utrapieniem. Nie będzie dla mnie na pewno utrapieniem zjedzenie lina w śmietanie, którego akurat klient w menu nie zauważy.

Ciekawe, czy to kolejne zajęcie, kolejne marzenie, które zostanie tylko w mojej głowie, także na papierze, bo przecież mam dobry biznesplan, tak się te słupki matematyczne dzisiaj nazywa, biznesplan… Wszyscy wypowiadają to słowo jak zaklęcie magiczne. Sączysz je przez zęby i słyszysz od razu brzęk złota. Mam pomysł na szyldy, które będą kierowały do mojego baru z Wydmin, Starych Juch, Miłek. Pozostało jeszcze wybrać imię dla ziemniaczanego baru, to zostawiam na koniec, jutro wymyślę, nazwa jest najważniejsza, w tym wypadku może mieć moc sprawczą, podróżnik jak przeczyta, to od razu będzie wiedział, że musi zajechać, tak, jutro wymyślę…

Nie powiedziałem jeszcze Martinowi, że mam już kilka ukraińskich opowieści, od ludzi z akcji „Wisła”, jedną też z akcji „H-T”, czyli zrodzoną jako skutek regulacji granicy polsko-radzieckiej w 1951 roku. Kiedyś mu opowiem, ale muszę na tę nić opowiadanych historii nizać kolejne słowa powoli, może po kilku kolejnych wizytach uda się każdą z tych historii wypełnić, może nie aż po menisk wypukły, ale żeby można było powiedzieć, że pozyskałem chociaż „większą połowę”, mimo że takiej połowy przecież nie ma, ale zarazem jest, skoro tak mówimy.

Nie wiem, jak wytrzyma to moja wątroba, bo nie przypadkiem użyłem wcześniej terminologii przynależnej naczyniom wypełnianym płynną ingrediencją. Nie ma opowieści, gdy nie zostanie pozdrowiony toastem każdy z obecnych, a też co ważniejsi nieobecni, wtedy już języki mają prawo się rozwiązać. Rozmawiam ze starszymi osobami, głównie płci męskiej, czasem pani domu coś dopowie, coś uściśli, nieraz pośród swarów, bo głowa rodu jest przecież nieomylna, a wiadomo, kto tą głową jest w systemie patriarchalnym. Głowa domu jest mimo wieku na ogół tęga w biesiadnym znaczeniu. Wpływ na tę biesiadną żywotność ma zapewne zakąska, suta oraz właściwie na tę okazję tłusta i dla smakowego użyźnienia kwaśno łamana, a to grzybkiem marynowanym, a to kiszonym ogórkiem.

Zadziwiająca jest droga owych opowieści, kiedy początkowa nieufność przechodzi w oględność i stopniowo za którymś razem w potrzebę szczerego wyznania. Może u starszych osób ta potrzeba związana jest z umykającym czasem, który chcąc nie chcąc, już podświadomie odliczają, czasem głośno o tym nieznanym brzegu nawet mówią. Nie wiem, dlaczego milkną albo zamieniają rozmowę w zdawkową, gdy siada przy stole ktoś z następnego pokolenia, córka albo syn. Nie chcą, żeby kolejny raz tego słuchali, a może ta opowieść w ogóle jest z jakichś powodów nie dla nich?

Dobrze jest rozbudzić ufność wdowy, jeśli się to uda, to opowieściom nie ma końca, wreszcie mogą się nagadać do woli, to że przeżywają najczęściej swych mężów, daje im dostęp do słowa jako własnej, swobodnej opowieści. Z jednej strony poczucie niepowetowanej straty, z drugiej nieskrępowana niczym wola, także wypowiadania swojego całkiem słowa. Możliwość własnej refleksji niepokoi, ale też wabi, jest pokusą, której trudno się oprzeć. Korzystałem z takich okazji chętnie. Czy to jakiś rodzaj manipulacji, wykorzystania drugiej osoby dla własnych celów? I tak, i nie. Byłem oczywiście myśliwym, ale to polowanie na opowieść ma też drugą stronę medalu. Tropiona przeze mnie ofiara chciała być upolowana, z własnej nieprzymuszonej woli obdarzała mnie słowami-trofeami, na których mi zależało, wypowiadane słowa dawały opowiadającym spełnienie, czułem tę specjalną energetykę emocji, gdy ktoś opowiada coś dlań ważnego. Czułem wtedy, że ktoś dotyka jakiejś istoty siebie, otwiera swoje tajne podwoje… Słuchałem jak urzeczony, wzruszony do granic, że ktoś mi pragnie jakąś swoją prawdę przekazać.

Zaznaczyłem na mapie miejsca, skąd przyjechali moi rozmówcy: Liski i Lipina z powiatu Hrubieszów, Międzyleś, powiat Biała Podlaska, Dziewięcierz z powiatu Lubaczów, Stróża spod Kraśnika, Ustrzyki Górne, Baligród, Stężnica koło Baligrodu, Bełchówka koło Sanoka, ta ostatnia dziś nieistniejąca, dlatego zapisuję współrzędne geograficzne: 49°29’2”N, 22°5’54”E. Obiecuję sobie, że tam kiedyś wstąpię, nie wiem, czy zdążę opowiedzieć moim sąsiadom Malwinie i Antoniemu Sternikom, także Hannie, siostrze Antoniego, także pani Zdunek z Talek, jak wygląda to dzisiejsze nieistnienie. Michałowi Sternikowi, starszemu bratu Antoniego, którego rozładowano w roku 1947 w moim siedlisku w Radziach, już nic nie opowiem, bo wkrótce po sprzedaży siedliska w roku 1986 zmarł u rodziny w Wilkasach, żałuję, że nie zdążyłem go poznać, siedlisko odkupiłem od kogoś innego. Michał Sternik doskonale już wie, jak wygląda obecne nieistnienie Bełchówki, może się tam jego duch czasem po tym miejscu przechadza. Wieś o wymienionych współrzędnych wzmiankowana jest już w dokumentach z drugiej połowy XVI wieku, a w 1939 roku Bełchówka liczyła sobie trzystu czterdziestu mieszkańców, z których trzystu piętnastu było Ukraińcami, pięciu Żydami, a dwudziestu ukraińskojęzycznymi rzymskimi katolikami. Można takie dane znaleźć w internecie i znajduję zatem, i podaję tutaj. Zaznaczone punkty na mapie połączyłem liniami prostymi i uzyskałem w ten sposób duży wielokąt, bardzo długi w linii północ–południe. Najwięcej moich krzyżyków postawiłem na południu, i odpowiada to akurat największemu nasileniu przesiedleń, dotyczyły one przede wszystkim Beskidu Niskiego i Bieszczad.

Wszyscy rozmówcy mówili o krótkim czasie otrzymanym od dowódcy oddziału grupy operacyjnej „Wisła”, który szczelnie otaczał wieś w dniu wywózki. Mieli na spakowanie dobytku od dwóch do trzech godzin. Czytałem, że nadgorliwość czy mściwość dowódcy ścieśniała ten czas do pół godziny nawet, a rekord wynosi dwadzieścia minut. Rozmawiałem akurat ze „szczęściarzami”, którzy mieli czasem nawet „aż” trzy godziny. Zapobiegliwi wiedząc o systematycznych wywózkach, nie czekali tego szczególnego dnia, ale już wcześniej mieli przygotowane pługi, brony, zboże, także żywy inwentarz, czyli konie, krowy, kozy oraz karmę dla nich na drogę, także jedzenie dla siebie. Jeśli byli tak przygotowani, to po zajechaniu własnym wozem na miejsce zbiórki pakowali sprzęt rolniczy i żywy inwentarz do jednego wagonu towarowego, sami zajmowali wagon sąsiedni wraz z inną rodziną, upychając tam też oprócz żywności małe meble i kuchenną drobnicę, czyli garnki, miski i sztućce. Do wagonu z ruchomościami rolniczymi trafiał przede wszystkim wóz, który na miejscu załadunku rozkładali, a na stacji wyładunkowej na powrót składali. Jeśli chodzi o jedzenie dla rodziny, to najważniejsza była dojna krowa i karma dla niej, czyli siano i śruta. Podróż trwała od tygodnia do trzech, w tym pobyt w punktach kierunkowych (w Oświęcimiu i Lublinie), a następnie w punkcie rozdzielczym, w ich wypadku w Olsztynie, dowożeni byli w końcu do stacji wyładunkowych, dla moich rozmówców było to Giżycko.

Wszystkie opowieści zawierały w szczegółach kilka tych samych elementów. Poszczególne rodziny wiozły na ogół kamień do kapusty, bo o kamienie na Podkarpaciu było trudno. Okazywało się to trudem zbędnym, bo przyjeżdżali do miejsc wyjątkowo w kamienie obfitych, gdzie dosłownie rośnie kamień na kamieniu, ale to był jedyny humorystyczny element ich peregrynacji. Wszyscy byli przywożeni do domostw bez drzwi i okien, bo w roku 1947 dobre poniemieckie domy na Mazurach zostały już zasiedlone, a pozostałe, najczęściej na odległych koloniach, były rozgrabione. Życie w tych domach zaczynało się od remontu.

Wszyscy też jeździli do kościoła w Chrzanowie pod Ełkiem, w roku 1947 było to jedyne miejsce w Polsce, gdzie odprawiano liturgię w obrządku greckokatolickim. Jeździli wozami, rowerami, a najczęściej szli pieszo, a 12 lipca na św. Piotra i Pawła (według juliańskiego kalendarza) sunęły tam wszystkimi drogami i ścieżynkami pielgrzymki z całej Polski. Spotkania w Chrzanowie były czymś więcej niż tylko religijną powinnością.

Ci ludzie, porozrzucani nakazem administracyjnym po tak zwanych Ziemiach Odzyskanych, mogli się wreszcie spotkać, porozmawiać, odnawiać i cementować więź, którą chciano zniweczyć. Chodziło o więzi wiekami wyrosłe na gruncie narodowym i religijnym, ale najbardziej chodziło o więzi ludzkie, bo każdy ma kogoś ważnego w swym życiu i im bardziej los tego kogoś oddali, tym bardziej go potrzebujesz.

Zajeżdżam w Gawlikach Wielkich do domu Zofii i Władysława Dulów, ona pochodzi z Baligrodu, z polskiej rodziny, on rodem z Ustrzyk Górnych miał matkę Ukrainkę, a ojca Polaka i Ślązaka zarazem, który był w Bieszczadach maszynistą wąskotorówki.

– Dzień dobry, ostatnio jak tu byłem, opowiadał pan o swoich pięciu latach na robotach przymusowych w Niemczech w czasie wojny. Czasy powojenne odłożył pan na następny raz… Czy zajechałem w porę? – Zagaiłem na początek.

– W porę, w porę, cóż nam starym teraz pod wieczór ma przeszkodzić siąść przy stole, Zofia zaparzy nam herbaty czy kawy… Niech pan przypomni, co pan z tą moją opowieścią zrobi – odpowiedział pan Dul.

– Chciałbym zachować pamięć o tamtych czasach przełomu, gdyście opuszczali rodzinne strony w Bieszczadach i zamieszkali w formie przymusowego przesiedlenia na Mazurach. Razem z wami odejdzie też pamięć o tamtych latach. Chciałbym to zamieścić w mojej książce, zmienię oczywiście imiona i nazwiska przedstawianych bohaterów zdarzeń…

– Jeśli chodzi o mnie, to proszę pod imieniem i nazwiskiem, moim własnym, mam lat dziewięćdziesiąt i nie zamierzam już występować pod jakimiś kryptonimami, dzieci się nie pogniewają, bo akurat ich z Zosią nie mieliśmy, zresztą o co się tu gniewać, że życie było takie a nie inne, mówi się, że każdy jest kowalem własnego losu… Nie zgadzam się z tym porzekadłem. Czasem byłem kowadłem tylko, czasem młotem, często tym rozgrzanym do czerwoności obtłukiwanym kawałkiem. Bardzo rzadko mogłem być nimi wszystkimi naraz.

– Wrócił pan z Niemiec w ‘45 roku, kim pan na początek się poczuł? Młotem czy kowadłem?

– Od razu rozgrzało mnie do czerwoności, w ‘44 banderowcy wywlekli ojca do lasu i zabili… Co miałem robić? Wstąpiłem do oddziałów ORMO wspomagających wojska KBW, które pacyfikowały leśne oddziały UPA.

– Czegoś pan się dowiedział… Czemu banderowcy zabili ojca?

– Takich rzeczy się nie dowiesz, mnie się nie udało w każdym razie.

– Oj, Właduś, to musiało mieć związek z jego pracą, był maszynistą przecież, kimś, kto powoduje, że pociąg rusza, zatrzymuje się…

– No tak, maszynista może zatrzymać pociąg, kiedy trzeba czy nie trzeba… Ojciec był Ślązakiem, jakoś tak z niemiecka miał wpojone „Ordnung muss sein”. Jako służbista mógł nie chcieć przewozić czegoś spoza listy towarów czy zatrzymywać pociągu poza rozkładem… Bo ja wiem, ale żeby zaraz zabijać?

– Motywy wtedy bywały różne, czasem nawet prywatne porachunki, a niekiedy zwyczajne pomyłki, które nawet gdy sprostowane, to życia nie przywracają – dodałem do tych rozważań swoje trzy grosze.

– Tak mi się trafiło, że byłem w Jabłonkach pod Baligrodem z odziałem KBW, który zbierał naszych pobitych tam, razem z Karolem Świerczewskim na czele.

– Co utkwiło panu w pamięci z tej chwili?

– Rozrzucone plamy bieli. Było tych naszych zabitych dwudziestu jeden żołnierzy, wszyscy bez butów i mundurów, cali w bieli, bo tylko w koszulach i kalesonach, pod koniec marca w Bieszczadach jest jeszcze bardzo zimno. Ale generała Świerczewskiego nie ruszyli w sensie rabunkowym. Był w otwartym gaziku, więc wisiał w borcie z głową i rękami przewieszony na zewnątrz, ale w mundurze i półkożuszku.

– Rozbierali żołnierzy, bo to była dodatkowa kara, jako symboliczne odarcie z wizerunku żołnierza, czy to miało sens praktyczny?

– Decydowała chyba przyziemna potrzeba, bo to były przecież ubrania. Mnie się trafiło, że ci partyzanci, czy niby-partyzanci, to trzy razy do naga rozebrali, ale puścili żywego. Wiele grup po lasach się kryło, ale niektórzy to zwykli rabusie byli.

– W tym domu w Gawlikach Wielkich żyjemy od maja 1947 roku – zmieniła nagle temat pani Zofia. – Trochę go rozbudowaliśmy. „O mein Gott”, zawołał Niemiec, były właściciel, jak tu kilka lat temu zajechał, bo usłyszał nazwisko nasze Dul, a on się nazywał Dutz, które się wymawia Duc, czyli prawie tak samo jak nasze.

I tak rok po roku odwiedzam moje ukraińskie rodziny, czasem nie rozmawiamy o latach przełomu, ale jak samo słowo zejdzie w tamtą stronę, to się dodatkowo cieszę ze spotkania.

„Partyzanci czy niby-partyzanci”, tak wyraził się pan Władysław Dul. Przypomniało mi to opowieści pani Poliny Łukianiuk z Czarnówki, wdowy po mężu Tadeuszu.

Niedługo po przesiedleniu mąż umarł na gruźlicę, której się pewnie nabawił w bieszczadzkim lesie, stąd najlepsze wspomnienia pani Poliny są sprzed deportacji. Byłem u niej trzykrotnie, za każdym razem wyjmowała muszelkami inkrustowaną szkatułę, a z niej zdjęcia z dzieciństwa i młodości, głównie podsuwała mi foty z mężem, a to siedzą razem objęci na studni, a to sam Tadeusz na rowerze i sporo fotek leśnych. Wskazywała palcem osobę i mówiła: „To mój Tadzik”. Oczy się jej iskrzyły, potem robiły mokre, a ona szczebiotała pieśń swojej miłości. Wymieniała przeróżne sprawności gospodarskie Tadzika, też że prowadził w tańcu jak nikt inny, z jaką wprawą powoził saniami, jeśli wywracali się nimi w śnieg, to dlatego, że tak chciał, bo zawsze było tam śnieżnego puchu kopiasto, mogli się w nim do woli wytarzać. Piersi tej zażywnej jejmości w trakcie miłosnej pieśni żywo falowały, rozświetlone oczy z fotek sunęły gdzieś w dal. Co tam w rozmarzeniu widziała?

Nie pytałem, ale chłonąłem tę miłosną pieśń pani Poliny, czegoś takiego już w innych opowieściach nie doświadczyłem, byłem skłonny płakać razem z nią, ale nie mogłem sobie na to pozwolić, mogłem być tylko niemym świadkiem pięknego hymnu na cześć miłości. I co z tego, że na fotach byli zarośnięci faceci w kombinowanych mundurach, to znaczy mundurach od Sasa do lasa, inne spodnie, jeszcze inne kurtki albo tylko żołnierskie kurtki, a część z nich całkiem była po cywilnemu. Partyzanci czy niby-partyzanci, nigdy nie zapytałem pani Poliny o ten oddział jej Tadzika, chyba że sama by powiedziała, trzeba ją odnaleźć w Giżycku, bo tam się przeniosła na swoje jesienne lata, by wygodniej było, bo blisko do sklepu, do apteki. I wyjmując kolejny raz stare fotografie, nie musi Polina Łukianiuk wcale mówić, jaki tam rój, czota czy sotnia na nich, może nawet sama nie wie.

„Leśne pamiątki Tadzika”, tak mówiła o tych zdjęciach, po czym zaczynała swoją pieśń, swoją adorację miłości, największego sensu jej życia.

Zatrzymam się jeszcze w swych wspomnieniach we wsi Czarnówka nad jeziorem Szóstak.

Rodzinę Tymoszuków z Międzylesia z południowego Podlasia dowieziono i rozładowano tutaj na odległej kolonii, jedenaście kilometrów polnymi drogami od mojego siedliska w Radziach. Stanęli przed domostwem świecącym pustymi oczodołami okien i drzwi.

– Póki nie wejdziemy, tośmy jeszcze nie zamieszkali, tośmy w drodze – oświadczył Karol Tymoszuk, nowy gospodarz tego czegoś, nawet stosunkowo dużego, co kiedyś było zapewne rozległym, wygodnym domem.

– Chcesz szukać czegoś lepszego? – Odpowiedziała Wiera, jego żona. – Przydział mamy na to obejście.

– A może się coś zmieni i można będzie wrócić do domu, na razie nocujemy na podwórku.

I tak nocowali pod gołym niebem. Karol z Wierą, siostra Karola z mężem, też jego matka, brat Wiery z żoną, i dwa Iwaniuki, przyjaciele – razem dziesięć osób. Z wyrąbanych świeżo gałęzi sporządzili prowizoryczne namioty, z resztek słomy znalezionej w stodole zrobili posłania, rzucając na wierzch przywiezioną pościel, a ognisko było najcieplejszym miejscem, przy nim się siada ciasno wokół, jak od dawien dawna siadano, na nim gotuje się strawę. W takich chwilach symboliczne słowa ognisko domowe są wypełnione treścią praktyczną, swojską, bo nastrój swojski wnoszą opowieści, także wspólne śpiewanie, rozgrzewa to ciało, ale i ducha, bo już tak jest, że do przetrwania ciału potrzebny jest duch, to on stanowi o sile, a nie napięte mięśnie.

– Patrzcie, ktoś przez łąki do nas idzie, chyba z tego domu, co go za pagórkiem widać – krzyknął starszy z Iwaniuków pierwszego ranka, wdrapał się nie wiedzieć czemu na szopkę, chyba drewutnię, sądząc po resztkach zawartości. – Kobieta, idzie z wiadrem i jakimś jeszcze zawiniątkiem pod pachą.

– Gość w dom, Bóg w dom, zobaczymy kto to, poznamy kogoś pierwszego z tej wsi – powiedziała Wiera. – Jeśli pieszo, znaczy się miejscowa.

– Dzień dobry – powitała podwórkowe zgromadzenie kobieta w sile wieku – jestem tutejsza, całkiem tutejsza, jeszcze sprzed wojny, nazywam się Rhode… Neć Rhode. Przychodzę tutaj po wodę, dwieście metrów to żadna odległość, a następne domostwa to już we wsi, około kilometra będzie. Przyniosłam wam świeżo upieczony chleb. Z mojej studni woda, póki co, nie jest pitna.

– Bierzcie wody do woli, a za chleb dziękujemy, na pewno nie zmarnuje się. Traktujemy go jako sąsiedzki poczęstunek, a nie jako zapłatę. Za wodę nie ma zwyczaju brać zapłaty, przynajmniej tam, skąd przyjechaliśmy i dokąd wkrótce zamierzamy wrócić – wyjaśnił Karol, widząc w bacznym spojrzeniu pani Rhode i zdziwienie, i tamowane iskierki wesołości, gdy otaksowała namioty wokół ogniska. – Bierzcie wody do woli, bez zapłaty, tym bardziej że ona nie nasza. A chłop gdzie się zapodział, toć kobiecie ciężko tak codziennie wiadrami wodę nosić?

– Ja tu tylko z trzema wnukami mieszkam, wszystkie nasze chłopy zapodziały się na wojnie, a córka zmarła… Zaraz z końcem wojny. Neć Rhode chciała jeszcze coś powiedzieć, ale urwała, bo coś jej chyba wpadło w oko i rąbkiem fartucha pocierała je jakiś czas.

– My z bratem będziemy nosić wodę – zaoferował się starszy Iwaniuk.

– To dobry pomysł – przytaknął Karol Tymoszuk. – A mogą przy okazji i drew narąbać…

– I co tam pani Neć potrzebuje, to pomożemy – dodał młodszy Iwaniuk.

– Dziękuję bardzo – ucieszyła się Neć Rhode. – To dla tych dwóch już zupy nie gotujcie, podjedzą u mnie.

Jak spontanicznie ustalono, tak było. Neć miała codzienną dostawę wody i wszelką niezbędną męską pomoc, ale chleb sama po upieczeniu przynosiła, bo Iwaniuki odżegnywały się, żeby brać.

Po dwóch tygodniach podwórkowego koczowania rozpętała się wielka burza z piorunami.

– Wola boska – westchnęła Wiera.

– Dzieci, wchodzimy – nie wiadomo, do kogo to Karol powiedział, bo małych dzieci jeszcze nie było, ale wszyscy i tak zrozumieli…

I weszli do domu z pustymi oczodołami, z końskim odorem w środku, bo w domu tym pod koniec wojny Rosjanie trzymali konie.

Znajomość z Neć Rhode przerodziła się w przyjaźń. Okazało się, że słynęła na całą okolicę z wyrobów wędliniarskich, z każdego jej świniobicia Tymoszuki otrzymywały wieprzową wałówę, z czasem pomagała przerabiać mięso z ich własnego świniobicia, a dwa Iwaniuki latami krążyły między tymi sąsiedzkimi domami, ale teraz to do Tymoszuków przychodzili pomagać w razie potrzeby, bo Neć Rhode całkiem ich zagarnęła, znaczy się dała im na stałe wikt i opierunek. Tymoszuki nie protestowały, bo dom, który stopniowo remontowali, był przestronny, ale ich też było niemało, i wciąż przybywało, bo rodziły się dzieci. Teraz można już na pewno powiedzieć, że się w Czarnówce osiedlili. Ułatwiła to też specyficzna więź między autochtonką, starą Mazurką Neć Rhode i nimi, deportowanymi tutaj polskimi Ukraińcami. I oni, i ona byli po wojnie w nowej, trudnej sytuacji, nie dziwota, że szybko znaleźli wspólny język i nieśli sobie wzajem dobrosąsiedzką pomoc.

Pisałem już, że najstarsze pokolenie, przywiezione na Mazury w ramach akcji „Wisła” niechętnie opowiada o swej podkarpackiej ojcowiźnie przy dzieciach i wnukach. Może ich chroni przed aniołami i demonami tamtych miejsc. Latami marzyli o powrocie do swojego miejsca na ziemi, ale było to administracyjnie zabronione, podparte dodatkowo dekretem Rady Ministrów z 1949 roku, który ich z własności tych miejsc wyzuwał. Utracili prawo do własnych domów, do własnej ziemi. Kiedy uzyskali możliwość powrotu, to dla ich dzieci i wnuków ojcowizną stały się Mazury. Tak, ich potomkowie zostali nowymi Mazurami.

ROZDZIAŁ IV

PAPIER NIE WSZYSTKO PRZYJMIE

– dom każdego

– Pojedziemy na willę Hoessa – oznajmiłem Helenie, gdyśmy czerwcowego poranka spotkali się na przystanku „piątki”, autobusu, który według naszych konspiracyjnych ustaleń ma nas wywieźć za miasto, na wagary, po raz pierwszy dla Helenki, dla mnie to nie pierwszyzna. Przekonałem wybrankę mego serca, że nawet prymusi powinni poznawać życie, a co to za życie, jeśli się nigdy nie było na wagarach.

– Ależ jest już bardzo ciepło – odpowiedziała Helenka. – Może być mnóstwo ludzi, już od tygodnia chadzają „na willę Hoessa”, a my lubimy przecież bywać w plenerze sami, nawet nie zabrałam stroju kąpielowego.

– Zapraszam na drugi brzeg Soły.

– To już brzmi całkiem martyrologicznie, gdzieś tam przy tym ciągu drutów rozłożymy koc?

– Nie, znam tam poniżej ładne miejsca, trochę nad wodą, trochę wśród drzew – przekonywałem. – A poza tym coś chciałem po tamtej stronie sprawdzić.

Winienem małe wyjaśnienie, niezbędne szanownemu czytelnikowi, któremu nie przydarzyło się mieszkać w mieście Oświęcimiu, w latach zdecydowanie późniejszych niż te najsławniejsze. Używam i nie raz jeszcze użyję słów spoza bezpośredniej grozy, jakie to imię własne niesie, kto nie rozumie, to niech na co dzień pomieszka. Przez trzy lata zamieszkiwania tutaj po przyjeździe z Mazur chodziłem w miesiącach ciepłych wraz z rzeszą mieszkańców starego miasta i naszego nie mniej licznie zamieszkałego osiedla Chemików nawillęhesa, by zażywać kąpieli. Miejsce to nad rzeką Sołą – do którego docierało się, pokonując rozległy dziki park zwany plantami – miało po prawej stronie brzegu szeroką kamienistą plażę i szybko pogłębiający się nurt, pod lewym brzegiem to już było cztery metry głębokości. Piszę nawillęhesa w jednym ciągu, bo tak się mówiło i wielu z nas, użytkowników najlepszego miejsca do pływania, długo nie kojarzyło, co tak naprawdę kryje się za tą nazwą. O obozie zagłady i istniejącym muzeum wiedziałem od początku, ale dopiero pod dwóch latach pobytu znalazłem się wśród zwiedzających, na pewno za wcześnie, ale jak się tutaj zamieszkało, to trzeba się zdobyć na odwagę, miałem wtedy jedenaście lat i przez kilka następnych nikt by mnie w te odmęty grozy wołami nie zaciągnął. Dom komendanta Rudolfa Hoessa był raptem sto pięćdziesiąt metrów od krematorium, a placyk jeszcze bliżej, tam stała szubienica, miejsce jego własnej kaźni. Pokazywał wtedy przewodnik gestem dom, w którym komendant mieszkał, ale to się miało nijak do obrazka sławnej willi widzianej od strony Soły, zatem wciąż nie kojarzyłem, jak należy, tej zbitki słownej nawillęhesa.

Wysiedliśmy trzysta metrów przed sławną willą, prowadziłem Helenę w tym kierunku, bo docelowe miejsce upatrzone na tym brzegu Soły znajdowało się się nieco dalej za domem. Zatrzymaliśmy się przed szarym piętrowym budynkiem z facjatkami na poddaszu. Dom był okazały, ale architektonicznie prosty, niewymyślny, zwyczajny dom. Staliśmy przez chwilę w milczeniu.

– Wygląda na zamieszkały, ciekawe kto tutaj teraz mieszka? – zapytała Helena.

– Na powrót przedwojenni właściciele, do ukończenia studiów mieszkała tu też ich córka, moja polonistka, którą pod ksywą Karusia znasz z opowiadań.

– Mówiłeś, że w pięknej Karusi, jak ją nazywacie, podkochują się uczniowie twojego technikum, czy ty też, Zdzichu?

– To zbyt osobiste pytanie – odparłem tajemniczo, ale Helena tylko uśmiechnęła się, pewna swego, taka już była.

Udaliśmy się uprawiać dalszą część wagarów, przeszliśmy na drugą stronę drogi nad Sołę i już jej brzegiem szliśmy w kierunku stawów w Rajsku, by sprawdzić, czy są tak pokuśne jak nasze na Zaborzu, do których dochodziliśmy strumykiem Młynówką. I to dojście łąkami nad strumieniem czyniło główną różnicę, nie jedyną zresztą jak się okazało. Ale samo szwendanie się po nowych miejscach jest zawsze pociągające, także przystanki, bo w plecaku miałem wino marki „Wino”, by inicjacja Helenki była pełna, by uzyskanie szlifów wagarowicza było zgodne ze znanymi standardami. Nie algierską czy tunezyjską „Gellalę” musiała pociągać ze mną z gwinta, lecz nasze swojskie zasiarczone wińsko. Ale daninę w postaci wspólnego czytania też złożyliśmy, by Helenka łagodniej, miękko przeżyła ten akt deprawacji, owo wagarowstąpienie, na tę okoliczność obok wina i kanapek znalazło się miejsce dla wierszy Sergiusza Jesienina.

Następnego dnia zaraz po szkole zaszedłem do Wujka Ziuńka, ale nie do domu przy ulicy Słowackiego, lecz na działkę na Zasolu, tam, na ławeczce przed altaną obowiązkowo trzeba było najpierw skosztować wina własnego wujowego chowu.

– Wykwintne, jaki bukiet smaku – mlaskałem i wychwalałem wujowe dzieło.

– Dobra, dobra, znawca się znalazł. Skosztowałeś, to mów, co masz na wątrobie – przeszedł Wujek Ziuniek do rzeczy, bo wiedział, że skoro przyszedłem na działkę, to znaczyło, że chciałem mieć pewność, że będziemy sami.

– Wujku Ziuńku, kilometr stąd, na tym samym brzegu Soły jest willa, jeśli powiem, że jest tylko jedna taka, tuż przy obozie, to już wiesz, o którym domu mówię, wczoraj postałem trochę przed tą willą…

– No i co tam wystałeś?

– Nic właśnie, myślałem, że coś wystoję… Byłem z Heleną, moją koleżanką, w końcu więc trzeba było iść dalej. Chodzę na taki kurs, jak go zdam, to po ukończeniu osiemnastu lat, a to już wnet się stanie, będę oprowadzał po KL Auschwitz-Birkenau wycieczki jako przewodnik.

– Bardzo dobrze, trzeba rzeczowo to zwiedzającym pokazywać, opowiadać. Zarobisz też parę złotych, bo to przecież poważna praca.

– Mam już rozległą wiedzę, wiem, że dałbym sobie z tym radę, ale pewne myśli nie dają mi spokoju. Aplikuję sobie różne wizyty studyjne, całkiem już poza programem kursu.

– Znaczy się, wystajesz jeszcze w innych miejscach?

– Tak, Wujku Ziuńku. Niedawno byłem przed innym domem, do którego odprowadziłem moją koleżankę, nie tamtą, z którą stałem przed willą Hoessa, tamta miała na imię Helena, a ta Teresa.

– Rozumiem, Zdzichu, masz kilka koleżanek – uśmiechnął się wyrozumiale Wujek Ziuniek.

– Nie w tym sensie, co się Wujek uśmiecha, całkiem w innym sensie – plątałem się nie wiedzieć czemu, byłem zły w związku z tym na siebie. – Odprowadziłem Teresę do domu, w którym mieszka, a jest to budynek pomiędzy willą Hoessa, już od strony obozu, a budynkiem byłej komendantury, tam kiedyś mieszkali esesmani z załogi obozu, w tym domu teraz mieszka Teresa, moja koleżanka z rodziną, mamą, młodszym bratem i ojcem, byłym więźniem obozu, który teraz jest zawodowym przewodnikiem po KL Auschwitz-Birkenau… To właśnie Teresa zachęciła mnie, żebym wraz z nią zapisał się na ów kurs.

Zamilkłem, patrzyłem na Wujka Ziuńka, on też uważnie jakoś na mnie, trwało to pewną chwilę.

– No dobra, odprowadziłeś Teresę do domu… Na tym stanęliśmy, a właściwie ty, Zdzichu.

– A potem stałem przed tym domem, stałem na trawniku, na którym z Teresą, jak mieliśmy po czternaście, piętnaście lat, graliśmy w badmintona – spojrzałem na czerstwo postarzałą twarz Józefa Jurkiewicza. – Wuj wie, o czym mówię?

– Mówisz o kometce, widuję dzieci, młodzież, jak rakietkami machają, odbijają to małe coś, co lata między nimi. Ale ty zdaje się o co innego pytasz, Zdzichu…

– Stałem przed tym domem jak dureń, patrzyłem w okna mieszkań, w tym w okno na pierwszym piętrze, w okno Teresy… Po lewej stronie, kilkadziesiąt metrów ode mnie widniały tyły willi Hoessa, a po prawej za żywopłotem była szubienica komendanta, a za nią zaraz krematorium.

– Aha, wtedy też myślałeś, że coś wystoisz…

– Właśnie, ale nic nie wystałem i kilka dni później to samo powtórzyło się, jak byłem z Heleną przed willą Hoessa od strony drogi na Rajsko, Brzeszcze.

– Musisz tę kwerendę odbyć do końca, nie wiem, ile jeszcze ci domów zostało. Jesteś na tropie, Zdzichu, może wystoisz wreszcie… A może pozostaniesz tylko z pytaniami, ale już wyraźniejszymi, najczęściej to musi wystarczyć.

Nie potrafiłem Teresie wytłumaczyć, dlaczego nie przystąpię do egzaminu, nawet nie próbowałem, bo sam nie znałem konkretnej przyczyny, ale jednocześnie moją decyzję przyjąłem z ulgą, nie nadawałem się. Teresa była wytrawnym przewodnikiem, nawet jak po studiach slawistycznych została w Krakowie, przyjeżdżała prawie co weekend, oprowadzała aż do pełnej siwizny, póki sił starczyło.

Po latach rozmawiam z bywalcem willi Hoessa z czasów, gdy mieszkał tam komendant obozu z rodziną, z Józefem Paczyńskim, więźniem nr 121, jest maj roku 2013.

– Był pan fryzjerem Hoessa, strzygł go pan w jego willi, czemu akurat pan?

– Pracowałem w sklepie dla esesmanów z artykułami fryzjerskimi i kosmetycznymi, część tego pomieszczenia była fryzjernią, w której było dziesięć stanowisk do strzyżenia esesmanów. Hoessa zawsze strzygł kapo Arno Böhm, więzień nr 8, spośród pierwszego transportu kryminalistów niemieckich z obozu Sachsenhausen, przysłanych na pierwszych kapo do Auschwitz. Ale pewnego dnia przyłapano go na tym, że kradł towar dla niemieckich prostytutek osadzonych w obozie, wysłano go za to do Birkenau, gdzie zginął. Następnym razem strzygł komendanta kolejny kapo od fryzjerów, ale chyba nie zrobił tego najlepiej, bo za tydzień przyszedł podoficer z kompanii wartowniczej z informacją, że ma zabrać Kleine Pole z przyborami fryzjerskimi do willi Hoessa.

– Rozumiem, mały Polak, to był pan… I jak to się zaczęło?

– Na progu domu czekała Hedwig Hoess, żona komendanta, zaprowadziła mnie na pierwsze piętro i zostawiła mnie w pomieszczeniu, które okazało się łazienką, było tam krzesło przed lustrem, po chwili wszedł Rudolf Hoess, powiedział tylko „kein Wort”, czyli ani słowa, po czym usiadł na krześle. Pamiętałem, jak strzygł go Arno Böhm, zrobiłem więc dokładnie to samo, podziękowałem po niemiecku i zszedłem na dół, tam czekał na mnie wartownik, by mnie odprowadzić.

– Długo był pan jego fryzjerem?

– Trzy lata, prawie do końca 1944 roku, bo nawet jak go w październiku 1943 przenieśli do berlina, to odwiedzał rodzinę, wtedy też wzywano mnie do strzyżenia.

– Doszło kiedykolwiek do krótkiej chociażby wymiany zdań?

– Nigdy, odbywało się to zawsze bez słów, zgodnie z jego wyrażonym na początku życzeniem. Jedyne słowa, które wypowiadałem na koniec, to były: „Danke schön”, żeby wiedział, że skończyłem.

– Nie miał pan pokusy, żeby przejechać mu brzytwą po gardle?

– Nie pan pierwszy zadaje to pytanie. Pytają mnie inni, także Niemcy, z którymi rozmawiam, pytał mnie o to Rainer Hoess, wnuk komendanta. Siedział rok temu na tym krześle co pan, tak, tu u mnie w Krakowie.

– I co z tą pokusą?

– Rzeczywiście używałem też brzytwy, bo go z tyłu podgalałem. Ową pokusę od razu odrzuciłem, bo życie straciłbym ja oczywiście, ale też cała moja rodzina, wielu więźniów, a na miejsce Hoessa przyszedłby inny komendant, niekoniecznie lepszy.

– On pana wybrał, panie Józefie, był też chyba niezłym psychologiem?

– Widocznie mnie wcześniej obserwował, jak go strzygł Arno Böhm. Byli tam przecież zawodowi fryzjerzy z Warszawy, a on wybrał kleine Pole.

– Chciałem jeszcze pana zapytać o puff, obozowy burdel dla więźniów, czy zdarzyło się panu być klientem tego przybytku?

– Byłem pierwszego dnia działalności, bo znalazłem się wśród zaproszonych na otwarcie puffu w czerwcu 1943 roku. Zabrzmiała komenda: „Baczność, na prawo wzrok!”, a potem musieliśmy ciągnąć losy, wyciągnąłem nr 9, ale byłem jako drugi do tego pokoju w bloku 24, gdzie urzędowały dziewczyny puffu. Byłem tak zestresowany, że przesiedziałem te przepisowe piętnaście minut, patrząc na bardzo ładną dziewczynę, pięknie umalowaną, w cywilnym stroju, nie wyglądała na prostytutkę.

– Jak można było zostać wybrańcem?

– Były talony dla wyróżniających się w pracy więźniów, podobno kierownictwo zakładów IG Farben wyszło z inicjatywą takich premii dla więźniów, ale puffy powstały w obozach na zarządzenie Heinricha Himmlera, bo to miało mieć wydźwięk propagandowy, żeby świat wiedział, że w obozie koncentracyjnym toczy się normalne życie, że są różne rozrywki, zawody sportowe, gra orkiestra, mają też więźniowie dom uciech. Od wizyty w puffie nie można się było uchylić, dostawało się talon wartości dwóch marek niemieckich, to było notowane, z listą wizyt włącznie. „Ordnung muss sein”, wszystko na gwizdek, wejście, wyjście, dezynfekcja przed, także po. Trafiłem na to otwarcie, bo starałem się sumiennie wykonać moją pracę, taką nagrodę otrzymałem – z wyraźną ironią skonstatował pan Józef. – Tak, ze wszystkich obowiązków obozowych wywiązywałem się bardzo dobrze, bo chciałem żyć… I przeżyłem.

– A te kobiety, jak tam trafiały?

– Podobno dobrowolnie. Były to niemieckie i polskie więźniarki, zostały wysterylizowane, więc już nigdy nie mogły mieć dzieci. Po wojnie były napiętnowane, i u nas, i w Niemczech, kryły się z tą przeszłością przeważnie, a te, które ujawniły to i występowały o odszkodowanie, nie otrzymały żadnej pomocy, żadnego zadośćuczynienia. Jaki to był wybór, gdy decydowały się na pracę w puffie? Mieć lepsze racje żywnościowe lub umrzeć z wycieńczenia. Kto nie miał takiego wyboru, nie powinien potępiać.

– Wróćmy do wątku willi Hessa. Czy z tej łazienki widział pan przez okno ogród, ponoć niebywale rozległy, świetnie uprawiany, oczko w głowie Hedwig Hoess, małżonki komendanta?

– Ja w tym ogrodzie bywałem.

– Jak to było możliwe?

– W baraku obozowym spałem obok Stanisława Dubiela, głównego ogrodnika, wiedziałem zatem, co się tam dzieje. Przyjaźniliśmy się ze Staszkiem, pewnego razu Staszek ułożył mi więc te specyficzne wizyty. Zostawiał w umówionym miejscu pod jabłonką wiadro pomidorów i konewkę cebuli. Pouczył mnie, że jedna z desek w wysokim parkanie na końcu ogrodu wisi tylko na górnym gwoździu, że mogę ją odsuwać, wchodzić o określonej porze, gdy w ogrodzie nikogo nie ma i zabierać wiadro oraz konewkę. Robiłem to wiele razy.

– Było to uzupełnienie skromnego, łagodnie mówiąc, wyżywienia obozowego.

– Oczywiście, nie tylko ja byłem za to Staszkowi wdzięczny. Wiadro z pomidorami i konewkę z cebulą zanosiłem pod okienko kotłowni budynku, w którym pracowałem, pukałem w umówiony sposób i palacz odbierał ten towar i tam u palacza dokonywany był podział tego łupu pomiędzy czterdziestu pracujących polskich więźniów w budynku obsługi załogi esesmanów, tam, gdzie była moja fryzjernia, ale też apteka, pokój masażysty, gabinet dentystyczny, kuchnia, kantyna, na górze szpital. Inni też organizowali dodatkowe jedzenie, rudy Edek kradł esesmanom słoninę i spirytus, a taki Jurek na przykład przynosił często skądś kiełbasę i mówił: „nie pytaj o nic”.

– I tak do końca pobytu w obozie wynosił pan te pomidory i cebulę z ogrodu Hoessa?

– A gdzież tam! Dużo razy przynosiłem, ale pewnego dnia już mam iść z wiktuałami w kierunku tajnego wyjścia… Widzę jednak przerażony, że deska się przesuwa i z zewnątrz przeciska się tamtędy Hedwig Hoess. Okazuje się, że ona też znała to przejście i z niego korzystała, był to duży skrót, inaczej trzeba było cały duży ogród wkoło obejść, by wyjść na zewnątrz. Schowałem się zatem za krzaki malin, przesiedziałem na tyle długo, żeby mieć pewność, że Hoessowa dawno przeszła, wychodzę, a ona stoi na ścieżce i rozmawia z Gertrudą, jedną z dwóch niemieckich sióstr metodystek, które u niej pracowały.

– Wycofał się pan z powrotem w maliny?

– Nie, już było za późno, wyszedłem zbyt śmiało, poza tym musiałem już wracać. Idę zatem, jak gdyby nigdy nic, serce mi kołacze straszliwie, a ja przechodzę spokojnym niby krokiem obok obu pań, z wiadrem pomidorów i konewką cebuli, ukłoniłem się Hoessowej i nie oglądając się, przeszedłem przez tę szparę w parkanie. Na wieczornym apelu byłem pewny, że zostanę wywołany i skierowany do bloku nr 11, bloku śmierci, a stamtąd to już wnet pójdę na rozstrzelanie czy na dosercowy zastrzyk fenolu… A tu nic, nie zostałem wywołany. Wieczorem z przejęciem mówię do Staszka Dubiela, który obok na pryczy leżał: „Stachu, żebyś wiedział, co się zdarzyło w ogrodzie!”. A on na to: „Wiem, Józiu, ja to wszystko wziąłem na siebie”.

– Udało mu się taką rzecz załagodzić? – Zapytałem zdumiony – Przecież on też był więźniem.

– Staszek był inżynierem, pochodził i wyrastał na Śląsku, świetnie znał język niemiecki. Był głównym ogrodnikiem, ale też intendentem rodziny Hoessa. Załatwiał im zaopatrzenie właściwie we wszystko, co tam w willi było potrzebne, nieformalnie, ponad limity kartkowe. Dopiero po wojnie opowiedział mi o tym szczegółowo, nie chciał mnie wcześniej taką wiedzą obciążać. Może pan przeczytać w zapisach procesu Hoessa, gdzie Stach był świadkiem: Rudolf Hoess na swoją obronę podawał fakt, że trzykrotnie kazał Grabnerowi, szefowi obozowego gestapo wykreślić Dubiela z listy do rozstrzelania na bloku 11 za współpracę z ruchem oporu. Staszek Dubiel wyjaśnił sądowi szczegółowo, jakie rzeczy Hoessom załatwiał, z żywności i mienia pożydowskiego, jasne było, że Hoess go bronił dla własnego interesu. Rzeczy Hoessów przyjechały do willi jedną furmanką, a do Niemiec pod koniec roku 1944 ich mienie wyjechało czterema wagonami kolejowymi.

– Po tej wpadce, rozumiem, że to już był koniec wizyt w ogrodzie?

– Tak, ale w dalszym ciągu byłem fryzjerem komendanta, w willi dalej bywałem, o tym, co się tam dzieje, wiedziałem z opowiadań Staszka. Wtedy tak nie myślałem, ale dzisiaj wiem, że bycie fryzjerem Hoessa uratowało mi życie. Przyjechałem w pierwszym transporcie polskich więźniów, a wyszedłem ostatniej nocy, z 18 na 19 stycznia 1945 roku, w ostatniej kolumnie Marszu Śmierci, który też jak widać dane mi było przeżyć.

Józef Paczyński opowiedział mi jeszcze wiele szczegółów o dziejach willi Hoessa, o hucznych przyjęciach, o zabawach dzieci komendanta, o tym, że gdyby odkroić wszystko to, co składało się na toczące się tuż obok życie Konzentrationslager Auschwitz, z jego codziennym dance macabre, to można by pomyśleć, że był to zwyczajny rodzinny dom. Pan Józef, mimo swoich dziewięćdziesięciu trzech lat, zachował niebywałą sprawność umysłu, w tym pamięć, zapewne po to, by nieść świadectwo tamtych dni, w tym historię willi Hoessa.

ROZDZIAŁ V

NIE MUSISZ WSZYSTKIEGO WIEDZIEĆ

– wystarczy, że ktoś wie

Kol od baleiwaw penima

Nefesz jehudi homija

Ulfa’atej mizrach kadima

Ajin lecijon cofija

Od lo awda tikwatejnu

Hatikwa bat sznot alpajim

Lihjot am chofszi bearcejnu

Erec cijon wijruszalajim

W osłupieniu słuchałem śpiewu Heleny, nostalgicznych pieni w nieznanym mi języku, który gdzieś kiedyś chyba słyszałem. Zadajesz komuś pytanie, a ten ktoś odpowiada ci śpiewem. Ile razy jeszcze zaskoczy mnie ta klęcząca przede mną młoda dama? Helena podniosła się do pozycji klęczącej, by lepiej mogła impostować swój piękny głos, który naszeptywał przed chwilą słowami Leśmiana. Czytaliśmy wiersz Dwunastu braci w pozycji półleżącej, nad brzegiem stawu, który sobie upatrzyliśmy na łąkach, rozciągających się rozlegle za drogą Zaborską, która okalała nasze osiedle, w tym ostatnią ulicę Kopernika, gdzie mieszkaliśmy. Było w czym wybierać, bo tych stawów było kilka, upstrzonych tu i ówdzie łoziną, także kępami brzóz i chojakami, częściej sosenkami niż świerkami. Brzozy rosły sobie dość śmiało, wybujale, chojaki szans takich nie miały, bo wprawne oko i szybka ręka wyławiały je w okresie przedbożonarodzeniowym, te, które dochodziły do dwóch metrów, wędrowały wtedy do domów, zapewne mieszkańców wsi Zaborze, może trafiały też na Kopernika. Pora była wiosenna, na tych dzikich łąkach zaczynały więc w zieleń traw wpisywać się inne kolory za sprawą ziół i kwiatów. Jednak nie urok tego miejsca decydował o jego wyborze, ale możliwość odosobnienia, które łąki ze stawami stwarzały, a w tym ukryciu wpośród innych miłych zajęć i czytanie mogło być swobodne, zdawaliśmy sobie sprawę z Heleną, że nasze czytanie na głos wydałoby się dziwactwem, gdyby nas ktoś słyszał, zmąciłoby być może spokój duszy jakiejś życzliwej nam osoby, a i dla innych niosłoby pytania, na które najłatwiej odpowiedzieć pukaniem w czoło.

– Zdzichu, zadałeś mi przed chwilą pytanie, czy znam hebrajski lub jidysz? To moja odpowiedź. – Powiedziała Helena, a po jej mięsistych wargach, które tak uwielbiałem, błąkał się tajemniczy uśmiech.

– Który to z nich?

– Hebrajski, ale nie znam ani pierwszego, ani drugiego. Spodziewałam się tego pytania, przygotowałam się więc do odpowiedzi śpiewająco. Pamiętasz, jak Mirella, nasza polonistka z podstawówki, określała najlepsze odpowiedzi?

– Doskonale, najczęściej ty otrzymywałaś od Mirelli medal „śpiewająco”, choć nie był to śpiew. A co to było w tej tęsknicy w nieznanym nam języku hebrajskim?

– Myślę, że chyba ty, Zdzichu, częściej odpowiadałeś śpiewająco… – Po wymianie komplementów, które umilały nam częste chwile przekomarzań i prawdziwych swarów, Helenka przeszła do rzeczy samej w sobie. – Po polsku to brzmi tak, tym razem, pozwól, że będzie bez linii melodycznej:

Dopóki w naszych dusz głębinie,

Serce żydowskie żywo bije,

Oko ku wschodowi się obraca,

I do Syjonu wciąż powraca.

Nadzieja nasza nie zginie,

Wszak dwa tysiące lat przetrwała,

Być narodem wolnym w swojej krainie,

W kraju Syjonu i Jerozolimy.

– Brzmi to bardzo poważnie, Heleno – przerwałem kilkusekundową ciszę, jaka nastała po tej recytacji.

– To jest Hatikwa, hymn Izraela. Nadzieja, tak tłumaczą to tajemnicze słowo.

– Modlitwę jakąś też znasz?

– Niejedną, w różnych wyznaniach zresztą, ale ty chcesz mnie zapytać eufemistycznie, czy wyznaję judaizm. Nie, Zdzichu, jestem ateistką, jak moi rodzice. Ale oni zadbali o to, żebyśmy poznali podstawowe kanony różnych religii, w ramach poznania dróg kultury, która sprowadziła nas z drzewa na ziemię. Ale dali nam, swoim dzieciom, też przy okazji, szansę własnych wyborów, gdybyśmy uznali potrzebę obecności Boga w naszym życiu.

– Jestem, jak się domyślasz, typowy, z wychowania katolik, w wieku sześciu lat mówiłem, że będę księdzem, szybko mi przeszło na szczęście. – Tu przerwałem na chwilę i ścisnąłem błyskawicznie górną wargę Helenki moimi, odskoczyła od razu, ale jej filuterny uśmiech świadczył, że nie było to przykrym przeżyciem. – W wieku dziesięciu lat byłem przez rok ministrantem, a od trzech lat oddalam się, wciąż się oddalam. Przestałem najpierw chodzić do spowiedzi, potem modlić się w kościele i w ogóle na razie się nie modlę… Jestem z rodziny, jak wiesz, robotniczo-chłopskiej, z akcentem wyraźnym na ten drugi człon, sam się trochę błąkam po tym długim szlaku z drzewa na ziemię, jeszcze nie wiem, dokąd dojdę… Tak czy siak na pewno pod ziemię, kiedyś.

– Jesteś zatem agnostykiem, Zdzichu, wątpisz, ale nie wykluczasz istnienia jakiejś ponadludzkiej racji stanu.

– Od czasu jak mi podtykasz filozofów do czytania, to już poznałem słowo agnostyk, na razie chyba tak trzeba mnie klasyfikować w tej materii.

– Twoje pochodzenie da ci punkty na egzaminie wstępnym, możesz więc wybierać kierunek, jaki chcesz, zważywszy na twoje rozległe zainteresowania i wiedzę ogólną, to się dostaniesz wedle życzenia… Ciebie, humanisty i zwolennika nauk biologicznych – tu Helenka nie zmieniając tonu, zdjęła spokojnym ruchem moją dłoń ze swego kolana – nie widzę jakoś na kierunku politechnicznym.

– Tak, moich oddaleń w ostatnich latach jest coraz więcej, rzeczywiście nie będę próbował zostać inżynierem, ale jeszcze nie wybrałem, mam pewne preferencje, ale też ponad rok do decyzji, nie tak jak ty, za dwa miesiące matura, twoja socjologia jest więc od roku wyborem, zdaje się, ugruntowanym.

– Oczywiście. Ty też byś się tam dobrze zmieścił. Nie myśl, że tak całkiem bezinteresownie podtykałam ci książki socjologów, a to Floriana Znanieckiego, a to Jerzego Wiatra?

– Przeczytałem je, żeby wiedzieć więcej o tobie, Helenko, nie próbowałem poznać socjologii samej w sobie. Nie był to stracony czas, ale dalej wydaje mi się socjologia sztuką dla sztuki, zbyt hermetyczną, oddaloną od człowieka, choć niby ma mu pomóc w swych intencjach.

– Zadaniem jutrzejszych socjologów jest zaprząc ją bardziej w chomąto służby dla jednostki ludzkiej i całej tej naszej zbiorowości. Interesuje mnie socjologia w wydaniu akademickim, jest tam dużo miejsca dla osób z potencjałem kulturotwórczym, takich jak…

Nie dałem Helence perorować dalej, użyłem najprostszego sposobu, takim praktycznym i łatwo dostępnym jest zamknięcie ust mówiącemu. Zrobiłem to moimi ustami, potem poszły kolejne otwarcia i niestety też zamknięcia, od zamknięcia ust do zamknięcia ud pięknej Heleny minęła dobra chwila, ale jednak okazało się ono definitywne, owo zamknięcie ud, przed rzeczą samą w sobie, a nie po niej, przynajmniej tego wiosennego dnia, niestety. Ale było też jedno poruszające odkrycie w moich wędrówkach po ciele Helenki, udało mi się przedostać w okolice jej serca – po rozpięciu stanika – co było zwieńczeniem długiej walki i zakończeniem różnych niezgrabnych manipulacji moich dłoni. Odsłoniły się dwie podniecające wybujałości, dwa krągłe cudeńka zwieńczone ciemnymi sterczynami, które rosły w moich ustach. Ich ciepła, czuła obecność w ustach wnikała we mnie coraz dalej, wnosiła w moje ciało coraz większe napięcie i potrzebę jego rozładowania. Poczucie zmysłowej bliskości z Helenką osiągnęło wtedy nieznane mi dotąd rozmiary i tylko moim różnym niezręcznościom poruszeń należy złorzeczyć czy dziękować, że nie zdarzyło się nic więcej. Chciałem potem znaleźć dystans, szukając odpowiedniej konstrukcji językowej, w angielskim dla ostatecznego zamknięcia ud pasował czas teraźniejszy dokonany, z upływem czasu przeszedłem jednak na swojski czas zaprzeszły: próbowałem był – należało bowiem spojrzeć na finał zmagań z mojej pozycji, bo niedorzeczne jest imputować Helence, że oceniła moją porażkę jako swoje zwycięstwo, tego się przecież nigdy nie wie.

Nasza rozmowa o transcendencji przypomniała mi się wiele lat później, gdy powróciłem jeszcze raz do miejsca, które każdy Bóg przeoczył, a może dokonywał jakiejś próby, której motywów nie ma co domniemywać, bo nawet jeśli chciał po wielekroć być w hańbie unurzany, po wielekroć umrzeć, to i tak ludzkiego odpuszczenia się nie doczeka. Przypomniałem nasze rozważania na Marszu Żywych w Oświęcimiu w roku 1992, bo wtedy po trzydziestu pięciu latach usłyszałem znowu Hatikwę śpiewaną przez młodych żydowskich pątników. Był to dopiero trzeci taki marsz, pierwszy odbył się cztery lata wcześniej. Tym pierwszym marszom towarzyszył kordon służb policyjnych izraelskich i naszych, Polacy nie mogli jeszcze brać w nich udziału jako uczestnicy, mogli być niemymi świadkami, widzieć to z pewnej oddali, odbierać kumulację nienawiści płynącą z młodych żydowskich oczu, a adresowaną do nich. Pod koniec lat dziewięćdziesiątych to się ucywilizowało, w tych marszach biorą też liczny udział Polacy, nie tylko pochodzenia żydowskiego.

Ale jestem na razie świadkiem trzeciego marszu. Stoję w odległości około dwustu metrów od głównej bramy obozu w Brzezince, widzę i słyszę, jak przede mną starsza pani wykłóca się z ochroną, że chce przejść na drugą stronę ulicy, gdy sprzeczka nabiera cech fizycznej szamotaniny, podchodzę bliżej.

– Proszę pani, nie ma pani szans, nie przepuszczą pani – mówię do kobiety, łagodnie biorąc ją pod ramię i odsuwając od ochroniarza, któremu na pomoc szli już dwaj następni.

– Janina Ochlik, proszę przeczytać, ja naprawdę tutaj mieszkam – powiedziała do mnie, podając dowód osobisty, wzięła mnie po prostu za bardziej ludzkiego strażnika marszu.

– Przepraszam, nie mogę pomóc w przejściu, ale we wszystkim innym tak, jestem tylko gapiem, proszę bardzo, ja piłem z kubeczka, może więc pani pić spokojnie z butelki, czekanie jeszcze potrwa. – Podałem jej półlitrową plastikową butelkę wody mineralnej „Żywiec Zdrój”. Patrzyła to na mnie, to na butelkę, po chwili zrozumiała.

– Dziękuję, rzeczywiście się napiję – pociągnęła kilka łyków z butelki. – Nie mam innej drogi z pracy, tam wysiadłam z autobusu – wskazała lewą dłonią w stronę wiaduktu, prawą, w której trzymała butelkę, wyciągnęła z kolei w stronę domków jednorodzinnych, które zaczynały się za ulicą wypełnioną pątniczym pochodem. – A tam mieszkam. Proszę zobaczyć, jak luźno idą, co za problem, żeby mnie przepuścić.

– Aaa… Pani rzeczywiście jest bardzo tutejsza. Przed wojną także?

– Przed wojną i jeszcze przez rok w czasie wojny mieszkałam z rodzicami w Brzezince, aż do wysiedlenia. Mówiłam tym durniom z ochrony, że ta ceglana brama wjazdowa jest z trzech domów, w tym naszego, który tata, kolejarz, wybudował trzy miesiące przed wysiedleniem.

– A skąd wiadomo, że akurat z tej cegły, skoro w czasie budowy bramy was już nie było?

– Z bardzo czerwonej cegły, z jakiej pod adresem Brzezinka nr 27 dom mój tata postawił, ponieważ brama jest nietynkowana, on i sąsiedzi cegły rozpoznali. Staliśmy jeszcze około godziny, bo rzeczywiście ci młodzi Żydzi dość luźno szli, a potem odprowadziłem panią Janinę, zrobiłem dobry interes, bo za ćwiartkę wody mineralnej wypiłem w podzięce świetnie zaparzoną w prymusie kawę.

– Postawiliście w tym miejscu po odzyskaniu działki nowy dom.

– Tak, stoi tam nowy dom, a tu, gdzie pana goszczę, jest mój własny, bo działka rodziców miała ponad hektar, więc ojciec ją podzielił oraz przepisał na siostrę i na mnie.

– Szybko udało się odbudować rodzinny dom, jeszcze w ‘45?

– Działkę samą udało się odzyskać szybko, ale dom postawili rodzice w roku 1949, bo były jakieś administracyjne trudności z pozwoleniem na budowę. Ci, co pierwsi dostali te pozwolenia, pozyskali wiele materiałów z byłego obozu, szczególnie baraki, w których mieszkała obsługa obozu, były nieźle wyposażone. Władza przymykała na to oczy, nikt z mieszkańców do tych pierwszych zaradnych nie miał też żalu, bo to była jakaś drobna rekompensata za rozebrane przez Niemców budynki, zresztą ile można przenieść w rękach, przewieźć na taczkach?

– Nie mieliście jakiegoś transportu, furmanki chociażby?

– Jak nas wysiedlano, to mieliśmy pół godziny na zabranie najpotrzebniejszych rzeczy, trochę mebli, pościel, jedzenie, tyle, ile weszło na podstawioną przez Niemców furmankę, to przy siarczystym mrozie było z obstawą żołnierzy, i tak pojechaliśmy do pożydowskiego domu na starym mieście, konie i krowa zostały, zatem po wojnie wracaliśmy z gołymi prawie rękami. Transport to mieli gospodarze z wiosek nieco dalszych, niewysiedlanych, takich jak Zaborze, Poręba, Grojec. Oni zajeżdżali tu zaraz po wojnie i wywozili furmankami trochę większe łakocie budowlane… A i popioły z Chropienia niektórzy wywozili…

– Chropień to te łąki na końcu obozu, gdzie były stosy do palenia zwłok. Czyżby użyźniali popiołami ziemię rolną?

– Tego akurat nie wiem, ale że przesiewali popioły, by znaleźć złoto, to się o tym wtedy mówiło, nie będę wymieniała nazwisk, bo sama tego naocznie nie widziałam, ale wozy z popiołami to i owszem.

– Byli to zatem poszukiwacze skarbów – skomentowałem z sarkazmem. – Podobno na terenach obozu i w Auschwitz, i w szczególności w Birkenau długo po wojnie niejeden jeszcze coś wartościowego wykopał, moja rodzina przyjechała do Oświęcimia pod koniec 1958 roku, jeszcze wtedy krążyły o tym opowieści.

– Są na to lepsze słowa: hieny cmentarne. A wykopki może trwają do dziś, dwa lata temu sąsiedzi widzieli, jak zajechał na Chropień samochód osobowy, wysiadło z niego czterch mężczyzn, chodzili z jakąś kartką, patrzyli po szczytach co grubszych drzew, odmierzyli krokami odległość, po czym wykopali skrzynkę i odjechali.

– To musiało trochę trwać, nie chcieli sąsiedzi zadzwonić, powiadomić na przykład policję czy straż miejską?

– Naradzali się, co robić, ale pomyśleli, że to może sami właściciele czy raczej ich potomkowie zabrali swoją własność, ale potem skonstatowali, że więźniowie, nawet z jakiegoś komanda obsługi obozowej, mieli małą na to szansę, by zakopać jakąś skrzynkę, że to może raczej potomkowie oprawców?

– Nie dowiecie się już tego, skoro oni z tym odjechali. Ale muszę pani powiedzieć, że w tym strasznym miejscu zdarzały się także akty niebywałej zaradności wśród więźniów, jest trochę takich świadectw udokumentowanych.

– Oby to był taki przypadek, tak będę o tym myśleć. Bóg czasem tu podał komuś rękę. Ten i ów uciekł z obozu, może też ktoś odzyskał właśnie rodzinne klejnoty albo dokumenty?

– Nie myślę, żeby Bóg bywał wtedy w tych stronach – podzieliłem się moimi wątpliwościami.

– A bywał, proszę pana, byłam świadkiem jego obecności.

– To bardzo osobiste doświadczenie, ale bardzo proszę, jeśli to możliwe, opowiedzieć o tym…

– Żyje jeszcze wielu, którzy to zdarzenie poświadczą. Pod koniec 1944 roku mieszkaliśmy na Jagiellońskiej, naprzeciw Salezjan. Tuż obok kościoła było kino dla Niemców, kantyna, hotel, komendantura gestapo. W nocnym nalocie rosyjskich samolotów kompletnie te niemieckie obiekty zburzono, a kościół pozostał nietknięty. Gdyby nalot był w dzień, to można by inaczej to ocenić, ale nocą? Ręka boska jednak działała…

Mnie, agnostykowi, takie dane o boskiej interwencji były potrzebne, byłem wręcz na nie łasy, mimo całej rezerwy uważnie słuchałem. Kilka lat wcześniej doświadczyłem osobiście czegoś dziwnego w Lumbini, w miejscu urodzenia Buddy w Nepalu. Wchodziłem po długich schodach, u nas zwanych hiszpańskimi, do starej świątyni, z boku siedziała grupka pątników w jednakowych uniformach, rosłe wysokie chłopy, wygolone na łyso, a te niby-habity były w kolorach bordowobrązowych. Jak się za chwilę okazało, byli to buddyści z Tybetu, pełnili dyżur przy tej świątyni do czasu, aż ich następni pielgrzymi zluzują. Oderwał się jeden z nich z grupy i z uśmiechem na ustach zagadnął mnie po angielsku, pytając, czy jestem buddystą, skoro tu przybyłem. Odpowiedziałem bez namysłu, płynną angielszczyzną, normalnie mówiłem powoli z namysłem, dukając nierzadko: „Nie, nie jestem buddystą, ale to nie ma znaczenia, bo w jednym miejscu nazywają go Chrystus, w drugim Allach, w innym Budda, i jeszcze inaczej, a to jest to samo, tylko pod różnymi imionami występuje”. Uśmiechnął się jeszcze szerzej i powiedział, widząc aparat fotograficzny na szyi: „Może pan fotografować, jeśli pan chce”. Przed frontonem świątyni widniał znak zakazu fotografowania, była to zatem nagroda za odpowiedź, którą uznał w tej sytuacji za właściwą, nawet jeśli wśród bogów policzyłem Buddę, bo przecież bogiem nie jest, i słusznie, że nie o skrupulatność teologiczną mu chodziło, lecz o sens mego przekazu. Muszę wyznać, że nie miałem żadnej takiej sentencji przygotowanej na okoliczność tego rodzaju pytań, trochę się więc czułem, jakby coś za mnie moimi ustami to powiedziało, lepiej może napisać nawet ktoś. Jestem niedowiarkiem o ugruntowanych wątpliwościach, zostałem więc przy swoim, jednak zdarzenie pamiętam.

Wujek Ziuniek w takich sytuacjach mówił: „Nie musisz wszystkiego wiedzieć – wystarczy, że ktoś wie”.

ROZDZIAŁ VI

KOZIK CZY DŁUTO?

– Słuchaj ręki, ręka sama lepiej wie

Wreszcie tam pojadę, do Jurka Pilawskiego. Ciągle się nań natykam: a to słyszałem o nim u Kuby Kwarasy, a to widziałem ikonostas i żyrandol w cerkwi… Wreszcie zabrałem moje dłubanie i pojechałem nad jezioro Oświn, wiedziałem już, że jest tam tylko jedna chałupa we wsi Zielony Ostrów.

Najpierw do Węgorzewa, to akurat znana już mi trasa, potem z mapą w ręku do Rudziszek, potem znalazłem Pasternak, stamtąd już z odręcznym rysunkiem nakreślonym na kratkowanym karteluszku przez Kubę. Wreszcie widzę koniki polskie – tak, jadę dobrze, to konie Pilawskiego, innych tej rasy nie ma tutaj, następne dopiero na Wierzbie nad jeziorem Bełdany.

Znajduję samotne domostwo, wjeżdżam UAZ-em na podwórko, cicho jakoś, trochę żelaznych rupieci tu i ówdzie, za krzakiem bzu stoi UAZ przyziemiony, bo bez kół. Chyba nikogo nie ma, ale pukam na wszelki wypadek. Nikt, nic, dalej cicho. Naciskam klamkę, drzwi otwierają się…

– Halo, jest tu kto?

Stoję w przedsionku, otwieram drzwi po prawej i wchodzę do kuchni, po lewej od razu blisko drzwi znajduje się piec w mazurskim starym stylu, okaflowana płyta kuchenna, a na płycie dwa otwory przykryte fajerkami i kolejne dwa z garkami. Na stole wyraźne ślady po spożytym niedawno posiłku, bo resztki gotowanych kartofli na jednym z talerzy wyglądają świeżo, apetycznie. Pilawski musi być zatem gdzieś w pobliżu, chyba sam, żona Kalina wyjechała zapewne, bo stan kuchni jest charakterystycznie po męsku zaniedbany. Z kuchni prowadzą gdzieś w głąb kolejne drzwi.

– Jest tu kto? Panie Jurku, czy pan tu gdzieś jest? – Zawołałem jeszcze raz, bez przekonania, tak na wszelki wypadek.

Wyszedłem na zewnątrz. Przejdę się po okolicy, pomyślałem. Zabrałem Ofelię ze sobą. Tutaj klucznik niepotrzebny, bo mój UAZ jest zamykany na Ofelię, niechby się ktoś odważył otworzyć drzwi samochodu, miałby po palcach jedynie ślad czerwony. Ale Ofelia dawała zawsze szansę, tuż przed dotknięciem klamki UAZ-a było słychać niskie, gardłowe warczenie mojej suni, dlatego nikt jeszcze palców nie stracił.

Niesamowity widok! Sad za sadem, razem naliczyłem osiemnaście, a w każdym uginające się gałęzie z jabłkami, akurat latoś obrodziły wyjątkowo, widać w porze kwitnienia boża przychylność dopisała. W każdym siedlisku jedynie fundamenty po budynkach i sad z jabłkami, czasem też śliwkami węgierkami i zdziczałymi malinami. Widywałem opuszczone siedliska kolonijne w poniemieckim krajobrazie mazurskich wsi, w moich Radziach też ich kilka było. Ale tu pobojowisko nie było skutkiem upływu czasu, zastanawiała jakaś wyraźna regularność tego, co pozostało, na fundamentach domów czy budynków gospodarskich nie było resztek kamieni czy cegieł, powinny być przecież resztki ścian, jakiś węgieł… A tu nic, jakby te obejścia ktoś metodycznie rozebrał. Czy to ma jakiś związek z widocznym pasem granicznym z Rosją, niegdysiejszym Związkiem Radzieckim? Później dowiedziałem się od Jurka Pilawskiego, że w 1986 roku całą wieś rozebrano, cegła po cegle, kamień po kamieniu, deska po desce. Mieszkańcom przydzielono lokale w Węgorzewie, z czego się akurat ucieszyli, bo to były lata niełatwe dla indywidualnej gospodarki rolnej. Z Zielonego Ostrowia – ktoś wieś nazwał błędnie, bo w polskim języku występuje ta ostrów, a nie ten, ale w nazewnictwie tuż po wojnie zdarzały się wynalazki bardziej karkołomne, nie bądźmy upierdliwymi purystami językowymi – zatem z Zielonego Ostrowia, a może Ostrowu, wożono dzieci do Pereł, niby niedaleko, bo tylko sześć kilometrów, ale jesienno-zimowe roztopy pozwalały to robić jedynie traktorami. Wreszcie ktoś z decydentów wydał stosowne rozporządzenie… I wieś Zielony Ostrów przestała istnieć, przepraszam, jest na mapie, bo pozostało siedlisko dla strażnika przyrody, którym od kilku lat był akurat Jerzy Pilawski, i żeby urzędowo było, jak trzeba, to jego żona Kalina pełniła funkcję sołtysa wsi, właściwie sołtysa swojej rodziny – bardzo osobliwe zaiste, ciekawe, ile takich wsi jeszcze w Polsce jest, z jednym gospodarstwem, ale koniecznie z sołtysem.

Spacer wśród osiemnastu sadów miał swój dodatkowy urok, znowu mogłem widzieć znikające już dziś gatunki. Pamiętam je z moich Sentek, z sentymentem je też tutaj rozpoznaję: kosztela, szara reneta, antonówka, aporta, kantówka gdańska, Cesarz Wilhelm, sporo też pustych koron papierówek, o tej jesiennej porze mogę w bujnej trawie dojrzeć jedynie ich zgniłe resztki, ale niewiele, bo stały się zapewne łupem saren.

Przed powrotem na podwórko Pilawskiego zerwałem kilka jabłek, mogłem je śmiało bez mycia czy nawet wycierania od razu jeść, o zadanej im ludzką ręką chemii nie mogło być mowy. Powrotna droga zajęła mi trzy jabłka, dobrze, że nie było dalej, bo co za dużo, to niezdrowo. Na podwórku stały już trzy UAZ-y, oprócz przyziemionego i mojego pojawił się jeszcze jeden, po chwili na progu zobaczyłem brodatą i kudłatą zupełnie postać, mężczyznę o śniadej bardzo cerze – takie południowe rysy na tych mazurskich rubieżach były czymś zaskakującym – na dodatek w tym śniadym obliczu błyszczały głęboko osadzone niebieskie oczy.

– Nazywam się Zdzisław Bohdziewicz, zjawiam się bez zapowiedzi, ale nic złego nie mam na myśli – przedstawiłem się.

– Jerzy Pilawski, zapraszam do środka, z tymi dobrymi czy innymi myślami. Nigdy nie wiadomo, jakie myśli są dla kogoś dobre – ze śmiechem poprowadził mnie Pilawski do środka. – Jestem sam, Kalina pojechała kilka dni temu do swej matki w Węgorzewie. – Przejechał prawym ramieniem po wnętrzu kuchni, by przedstawić dowody męskiego nieładu, skąd miał wiedzieć, że byłem już wystarczająco wścibski, by ten widok nie okazał się obcy. – Kawę czy herbatę da się w tych warunkach jednak zrobić, zatem czego się pan napije?

Stanęło oczywiście na kawie, bo była ona moją słabością, piję jej tyle, ile w ciągu dnia zdążę, skorzystałem więc z okazji.

– Widziałem pańskie prace snycerskie w różnych miejscach – sanie u Kuby Kwarasy, ikonostas oraz kandelabr w węgorzewskiej cerkwi, także ludzie mi powiedzieli to i owo, w tym Mariusz, mój szwagier obieżyświat.

– Aaa… teraz kojarzę, tak mi się wydawało, że nazwisko już mi się obiło o uszy, ja też to i owo o wracającym na Mazury synu marnotrawnym słyszałem. Bez ceregieli zatem, jestem Jurek, mniej więcej jesteśmy sobie rówieśni.

– Chciałbym, Jurku, spróbować rzeźbić w drewnie, trochę sam już usiłowałem dłubać, ale bez fachowego terminowania u mistrza nic z tego nie będzie.

– W ogóle nic z tego nie będzie, przynajmniej jeśli o mnie chodzi, sam już w drewnie nie dłubię prawie wcale, a uczyć kogoś nie lubię, bo nie potrafię. Raz tylko miałem ucznia, jak jeszcze mieszkałem w Warszawie, byłem właścicielem kramiku pod Barbakanem i zaczepiał mnie wciąż czternastolatek, żebym go poduczył pracować dłutem w drewnie.

– Jeśli raz się udało, to może i za drugim razem coś z tego wyjdzie?

– Nic z tego nie wyjdzie… nauczyłem tego chłopca ostrzyć dłuta, to pierwsza niezbędna umiejętność. Reszty nie musiałem uczyć, bo nie było potrzeby, Leon rzeźbił jak z nut, tak po prostu, sam z siebie. Najważniejsze w tym było to, że mógł swoje prace sprzedawać na moim kramie, chroniłem go przed warszawskimi żulami, żeby go nie ograbiły.

– I on to dalej robi, ten Leon, żyje z rzeźby w drewnie?

– Nie, żyje z malowania, no i z opowiadania o tym swoim studentom na warszawskiej ASP, jest tam taki profesor, nazywa się Leon Tarasewicz.

– Leon Tarasewicz, ten co to maluje kolorowe bruzdy? Dziwne to jego malowanie, ale zrobiło międzynarodową karierę.

– Nie zawsze malował zaorane pola, rzeczywiście tak można to nazwać… Zobacz w sąsiednim pokoju, proszę, na tym obrazie masz jedną postać ludzką, tam w głębi drugą, wszystko w odcieniach szarości… Tak kiedyś malował, dał mi ten obraz na pamiątkę naszych czasów spod Barbakanu. Może niekiedy coś też dłubie dłutem w drewnie, ale raczej wyłącznie dla siebie, może trzyma to w Waliłach, w swej podlaskiej wsi, gdzie mieszka, skąd jeździ do stolicy i gdzieś dalej, gdy trzeba, ale lubi tam być. Z wiejskości to są tam tylko kury, które hoduje, jakąś specjalną francuską rasę, też jawajskie, japońskie, chodzi o hodowlę kur ozdobnych.

– Te kury to może element wizerunku, coś, co go od innych artystów dodatkowo odróżnia?

– Nie można wykluczyć, że to istotny dodatek do wizerunku, ale on ma widać taką pasję, w końcu to chłopak ze wsi, lubi się kręcić po obejściu… Nawet ozdobne kury mają swoje funkcje wydalnicze, zatem trzeba czasem kurnik posprzątać… Taka praca może go relaksować.

– Wróćmy od kur do naszych baranów. Rozumiem, że nici z mojej nauki rzeźbienia w drewnie u ciebie. Mówisz, że sam już prawie nie rzeźbisz, przecież na to jest popyt, dobra snycerka ma swoją cenę…

Chciałem mówić dalej, ale przerwał mi śmiech Jerzego. Śmiał się najpierw siarczyście, zanosił się pełnym zdrowym śmiechem, to chyba o takim można mówić „śmiech to zdrowie”. Potem już tylko rzęził spazmatycznie, był to już ni to śmiech, ni jęk, jakby zaczynało coś go w środku boleć, ale w oczach miał wciąż wesołe iskierki. Nie odzywałem się nawet wtedy, gdy już dawno wybrzmiały ostatnie spazmy tego niby-śmiechu, czułem się tą jego reakcją zaskoczony, a przede wszystkim skonfundowany.

– Tak, owszem ma swoją cenę, ale cenę mojego życia, bo o popłatności zajęcia mowy być nie może – powiedział w końcu Jerzy.

– A te twoje ikonostasy po cerkwiach?

– Po pierwsze jestem ofiarą choroby zwanej perfekcjonizmem. Nigdy nie jestem w stanie powiedzieć, że dzieło jest skończone, dalej więc dłubię i dłubię… Po drugie nie mam szczęścia do moich zleceniodawców, w tabeli kupieckiej „winien-ma” grzęzną często po stronie „winien”. Z ojczulkami od cerkwi greckokatolickiej czy prawosławnej miałem kilka pouczających przygód. Oto jedna z nich, opowiem ją – śmieje się Jerzy – jakbym stał z boku i to śledził.

Pod cerkiew zajeżdża stary, pogięty landrower radzieckiej produkcji, czyli UAZ. Wysiada z niego kudłaty brodacz, czyli ja, Pilawski, tyle że dużo młodszy. Z zapaloną latarką podchodzę do domu i stukam.

– A kto tam po ciemnicy? – Odzywa się głos zza drzwi.

– Ojcze Grzegorzu, to ja, Jerzy Pilawski, przyjechałem po zapłatę.

– Nie mam, jeszcze nie mam, ale zbieram u wiernych – odpowiedział ojciec Grzegorz, otwierając drzwi. – Nazbieram, to zapłacę. Wejdzie, przy herbacie się ogrzeje pan Jerzy, a i wino mam.

– Jak nie ma zapłaty, to nie wejdę – odpowiadam.

– Mogę tę część dać, co mam. Jakaś piąta część zapłaty będzie.

– Po roku czekania piąta część mnie nie interesuje. Idę po moje kandelabry i ikonostas.

– Tam zamknięte, a nie otworzę, bo już ruszać nie można. Co w cerkwi poświęcone, to już do ludzi nie należy.

– To nie będę zabierał, tylko wyraźniej poznaczę, że moje… A zamki otwierać umiem.

Podszedłem do UAZ-a, wyciągnąłem olbrzymią siekierę, ruszyłem do drzwi cerkiewnych i dwoma uderzeniami obucha odbiłem gruby skobel, po czym z latarką w ręku i z siekierą na ramieniu wszedłem do środka. W drzwiach domu rozległo się głośne: „Ajajaj”, po czym ojciec Grzegorz, tak jak stał, w szlafroku i kapciach, pobiegł przez śnieg do cerkwi, z kołyszącym się fanarem w ręku. Mógł po drodze słyszeć łomot i trzaski dobiegające ze środka cerkwi. Gdy ojciec Grzegorz dopadł do cerkwi, ja już z niej wychodziłem. Stanęliśmy oko w oko.

– Już mi ojciec nic nie jest winien. Dobranoc. – Poszedłem do UAZ-a, zapaliłem i odjechałem w zamieć.

– Koniec opowieści – wrócił Jerzy do czasu teraźniejszego – nie jedynej, która znalazła odrębny finał od zapisów początkowych. Mogę je już opowiadać, jak nie o sobie, chociaż cały czas byłem w centrum tych zdarzeń, bardzo w centrum. Ale wracając do naszych baranów, to mogę cię nauczyć łowić ryby, to akurat popłatne zajęcie, praca ciężka, ale da się z niej wyżyć. Jako strażnik przyrody Rezerwatu Jeziora Oświn mam prawo odłowu ryb od września do pierwszych lodów. Ciągniemy niewód dwiema łodziami, jedną załogę muszę uzupełnić, jeśli chcesz, to od jutra rano płyniesz z nami.

– Dobrze, mieszkałem w dzieciństwie nad jeziorem Selment Wielki w Sentkach przy Rybaczówce, napatrzyłem się więc, a teraz mogę spróbować rybackiej praktyki. A spod lodu niewodu nie ciągniecie?

– Nie, zabrakłoby do tego ludzi i sprzętu. Ale do połowy listopada jest jeszcze co robić. Odwiozłem właśnie kilka skrzynek do Pereł, stamtąd zabrał hurtownik… I tak będzie codziennie, póki jeziora nie skuje lód. Praca nie jest skomplikowana, chyba dasz sobie radę, ale czasami ktoś po jednym dniu ma dość. Jak wytrzymasz trzy dni, to będziesz z nami, ile zechcesz. Za pierwsze trzy dni masz tu łóżko i wikt, czasem trochę lepszy niż dziś, Kalina pojutrze wraca, więc będzie co najmniej jak w dobrej stołówce. Jeśli dasz radę, to potem dostaniesz na koniec ryb, ile ci wejdzie do UAZ-a… I trochę pieniędzy, ale nie powiem ile, bo to jest procent od połowu. A połów? Czasem jest dziesięć skrzynek, a niekiedy tylko dwie. Decydujesz się? Może potrzebujesz zajechać na dzień do siebie i dopiero wrócić?

– Już zostaję, w moich Radziach na razie jestem sam, zawiadomię tylko telefonicznie sąsiada, żeby miał oko na moje obejście, nic żywego tam nie zostało… Jesteśmy tutaj w komplecie, mam nadzieję, że zarobię też na zlewki dla Ofelii.

– Nie ma sprawy, dobrze, że to suka, widzę, że z moim Ziółkiem jest już w niezłej komitywie – tu Jerzy kiwnął głową w kierunku okna. Rzeczywiście widać było, że Ziółek, owczarek alzacki i Ofelia, rasy bardzo mieszanej, zachowują się wręcz jak rodzina.

I tak zostałem wreszcie rybakiem, w Sentkach o tym marzyłem, gdy rybacy rano do nas zachodzili po powrocie z jeziora. Potem o tym marzeniu zapomniałem, bo chciałem być księdzem, lotnikiem, marynarzem, kowbojem… Nikim takim nie zostałem, bo to były pochodne moich lektur książkowych. Teraz rybactwo samo mnie znalazło. I wcale nie było takie romantyczne, jak mi się onegdaj wydawało. Począwszy od zrywania się o czwartej rano, poprzez mokrą robotę na łódce, aż po fajrant, który nie był tak wczesny jak u rybaków w Sentkach, bo oni wybierali ryby z nastawionych wcześniej sieci, a ciągnięcie niewodu to zajęcie długie i żmudne, w szczególności kręcenie ręcznym kołowrotem wymagało nie tylko siły, ale wytrwałości w utrzymywaniu stałego rytmu kręcenia… A ile jobów świszcze podczas tego zajęcia, rybacy tego sobie nie żałują, może to ich rozgrzewa, jeśli tak, to te męskie mocne słowa są uprawnione, bo na łódce jest mokro i zimno. Nie pomogły wodery ani sztormiak, jakie mi przydzielił Jurek – w tym zajęciu wody nie brakuje, a jak się wyrzuca ryby z niewodu do łódki, to jest wszędzie, w łódce, w powietrzu, na ubraniu, jakoś też wciśnie się nieuchronnie pod nie, a to od kołnierza, a to od rękawa, przyjemnie wygląda tylko ta za burtą. O bąblach na dłoniach nie będę się rozwodził, bo to rzecz, której się nie da na początku uniknąć.

Tej jesieni skuło lodem w ostatnich dniach października, nie sprawiło mi to zawodu, miesiąc codziennej pracy przy niewodzie uznałem za wystarczający kapitał początkowy zawodu rybaka.

– W przyszłym roku będziesz rybaczył z nami dalej? – Zapytał ze śmiechem Jurek, gdyśmy spakowali dwa worki ryb do UAZ-a. Przed kolejnymi workami wymówiłem się, bo co miałbym z nimi robić?

– A czemu nie, jeśli nie pojadę do Ameryki, czemu nie – odparłem.

– No tak, jeśli za wielką wodę popłyniesz na saksy, to na jeziorze Oświn zdecydowanie woda za mała – skonstatował Jerzy.

– Nie lubię Ameryki, ale dolarami tam zarobionymi nie pogardzę. Jednak najpierw muszę dostać wizę, dalej dam radę, mam tam dwóch kuzynów i kuzynkę.

– A tak, dasz radę, z bożą pomocą i kuzyńską, w szczególności z kuzyńską.

Mój wyjazd do Ameryki z roku na rok się jakoś odkładał, kolejnej jesieni znowu więc z Pilawskim rybaczyłem, znowu wypiliśmy z nim i z Kaliną wieczorami czerwonego wina wytrawnego bez liku, jak też podobną ilość półwytrawnego, również czerwonego.

A jesienne wieczory są długie, a przy winie są nie tylko długie, ale i odpowiednio rozgadane. I tak poznałem historię Jurka Pilawskiego.

Urodził się w roku 1949 – był więc mi całkiem rówieśny – w Warszawie na Pradze, jak miał półtora roku, to ojciec rzemieślnik zginął w wypadku, a jak miał lat sześć, to umarła matka, na gruźlicę. Matka pochodziła z Tatarów krymskich, o czym Jerzy dowiedział się w wieku około dwudziestu lat, to wyjaśniało jego śniadą karnację i wystające kości policzkowe, wydatny orli nos także. Osierocony Jerzy trafił do rodziny zastępczej w sąsiednim budynku na Pradze, odtąd nazywał się Jerzy Kordula. Do rodzin zastępczych trafiły też jego siostry, starsza o rok Berta i młodsza o dwa lata Dorota, którą adoptowała i zabrała na wieś pod Pułtusk dotychczasowa służąca i zarazem niania Danusia, która pamiętała też, by zabrać szkatułkę z dokumentami rodzinnymi, co dla trojga osieroconego rodzeństwa miało później kapitalne znaczenie. Po szkole podstawowej poszedł Jerzy do Technikum Nukleonicznego w Świerku pod Warszawą, szkołę wybrał dlatego, że była z internatem. Wyniki nauki były przeciętne, bo przedmioty, których się uczył, nie wydały mu się interesujące, z wyjątkiem geografii. Nie widział dla siebie miejsca w otaczającej rzeczywistości, wypatrywał go więc dla siebie gdzie indziej, na razie na mapie. Zaczął planować ucieczkę z kraju, ale kolega, któremu się ze swego planu zwierzył, zakapował go. Była to jedyna osoba ze szkolnego otoczenia, której się zwierzał, zatem spotkało go wielkie rozczarowanie, pierwsza młodzieńcza przyjaźń okazała się niewypałem.

Technikum porzucił, gdy był w trzeciej klasie, bo dowiedział się, że można podjąć wcześniejszą służbę wojskową po ukończeniu szesnastu lat. Zwrócił się o przyjęcie do marynarki, bo to kojarzyło się mu z wrotami do czegoś lepszego. Odbywał służbę wojskową, pracując jako elektryk, przebywał na wodzie, ale na barce remontowej, która nie miała własnego napędu, wrota do czegoś lepszego były więc wciąż zamknięte. Postanowił zatem przejść przez te wrota drogą lądową. Przechodził przez zieloną granicę – będąc na przepustce – w okolicach Karpacza. Przechodził, tak się przypadkiem trafiło, w sierpniu 1968 roku, zatem „razem” z wojskami Układu Warszawskiego idącymi tłumić czechosłowacką rewolucję. Nieszczęśliwie wybrany termin zakończył się aresztowaniem i sądem wojskowym. Wyrok Jerzy ocenia jako nad wyraz łagodny: dwa i pół roku więzienia za dezercję i nielegalne przekroczenie granicy. Ojczym Kordula uznał, że Jerzy kala dobre imię rodziny, bohater niechlubnych zdarzeń uznał więc, że to dobra okazja, by wrócić do swego prawdziwego nazwiska, tu się przydała skrzętność niani Danusi, bo miał wiedzę i co nie mniej ważne, zachowały się stosowne dokumenty. Z nianią i siostrą Dorotą utrzymywał kontakt od czasu ukończenia szkoły podstawowej, gdy z Bertą odnaleźli siostrzyczkę w rodzinie byłej służącej. Z samą przybraną mamą Dorotki był latami na dystans, bo jej surowy tryb wychowawczy był dla niego samego za trudny, ale docenia jej wkład w los osieroconych dziatek, szczególnie w wychowanie najmłodszej siostry, także jej zasługi dla zachowania pamięci o ich rodzinnych korzeniach. W więzieniu spędził tylko rok, bo objęła go amnestia. Po wyjściu z więzienia pracował na barce „pogłębiarce” w okolicach Włocławka, na tej barce też mieszkał, warunki do życia były na dłuższą metę zbyt spartańskie. Wrócił zatem do Warszawy, zamieszkał w stolicy jako osoba dokwaterowana do czyjegoś mieszkania, nie mogło to być miejsce docelowe. Po długich staraniach, zabiegach w administracji budynków mieszkalnych znalazł osobne mieszkanie na strychu, z czasem zaczął używać sąsiednich powierzchni, które do celów mieszkalnych zaadaptował. Życiowa zaradność, pewnie wrodzona, ponadto latami szlifowana, doprowadziła do zalegalizowania tej samowolki mieszkaniowej, jego zabiegi i wybiegi pokonały mieszkaniową biurokrację, kto żył w PRL-u, ten wie, że to były na ogół zasieki nie do zdobycia.

Lata siedemdziesiąte spędził w Warszawie, też w jej okolicy, bo w Falenicy. Pracował w różnych miejscach. Najbardziej interesująca i ważna dla kolejnych lat życia okazała się branża stolarska, z latami stopniowo nabył umiejętności snycerskie, w tym rękodzieło w postaci rzeźbienia w drewnie. Swoje prace rękodzielnicze sprzedawał pod Barbakanem. W końcu zarejestrował działalność gospodarczą, snycerkę rozwinął do tego stopnia, że aby wybrnąć z realizacjami zamówień, musiał zatrudnić pracowników. Przestała mu wystarczać pracownia w poszerzonej części poddasza i wynajął barak w Falenicy.

Wyspecjalizował się w wykonywaniu zamówień dla cerkwi prawosławnych i greckokatolickich, robił dla nich ikonostasy oraz żyrandole. Galopująca inflacja lat 1980-1981 nie dała się Jerzemu dogonić, ostatnie zamówienie realizował, bo uważał, że zadzierzgniętych umów należy dotrzymać. Spodziewał się też, że braciszkowie z K. mu dopłacą, by wyrównać inflację. Postanowił zmienić otoczenie i wyjechał na Mazury.

W roku 1980 zamieszkał w gminie Pozezdrze, na półwyspie Wiesental, koło wsi Przerwanki nad jeziorem Gołdopiwo. W opuszczonych czworakach, które kupił od miejscowego samorządu, zamieszkał wraz z dwoma pracownikami, tam też urządził pracownię snycerską. Tutaj skończył ikonostas dla braciszków w K., stąd pojechał do nich po resztę rozliczenia. Z tego, co dodali na poczet inflacji, starczyło na bilet powrotny na Mazury. Stopniowo współpracownicy Jerzego opuścili się w pełnieniu snycerskich prac. Jerzy ogłosił zatem pewnego dnia, że od tej pory każdy pracuje na swój rachunek. Stanął wówczas do konkursu na strażnika przyrody Rezerwatu Jeziora Oświn, zwanego też Jeziorem Siedmiu Wysp, rajem wszelkiego ptactwa, a co za tym idzie rajem dla ornitologów. Okazał się ze stu kandydatów z jakichś powodów tym właściwym i zamieszkał w jedynym siedlisku nad jeziorem, w jedynym domu wsi Zielony Ostrów. Zamieszkał najpierw sam, a po roku zamieszkała z nim Kalina z dwoma synami, po czym powiła trzeciego. Dali mu z Jerzym na imię Selim – był on kruczoczarny i całkiem śniady, zatem tatarska krew ujawniła się w kolejnym pokoleniu.

Jerzy mówi, że dobrze wspomina swoją epizodyczną pracę instruktora od dłubania w drewnie w węgorzewskim domu kultury tylko dlatego, że ta praca była po to, by poznał Kalinę, która była tam też instruktorem. Ta skromna cicha osoba przychodziła do pracy czasem z sińcem pod okiem lewym, czasem dla odmiany pod prawym. Jej wrażliwość nie pozwalała na żadne skargi, ale mężczyźnie po przejściach, który sam miał kilka związków z kobietami, w tym jeden z aktem ślubu, nie trzeba było nic mówić. Zabrał Kalinę z tego czegoś ciemnego, w czym bezładnie jakoś trwała, bo na jaki cud może liczyć kobieta z dwojgiem dzieci, komu się ma pożalić, pójść na milicję i poskarżyć się na jednego ze stróżów prawa?

Cuda się czasem zdarzają, od kilku lat na drodze owego cudu Kalina i Jerzy oraz trójka chłopaków tworzą rodzinę w Zielonym Ostrowiu, a żeby było na tym bezludziu pod ruską granicą raźniej, to zakupił Jerzy kilka koników polskich, które są tu na łąkach rezerwatu za kosiarki. Teren im chyba służy, bo jest ich już około trzydziestu sztuk.

Wróciłem do Radzi nie tylko z rybami, także z opowieściami o ludzkim losie…

Wiedziałem, że nad jezioro Oświn będę wracał, nie dla ryb, bo w innych wodach też się je spotyka. Wrócę nieraz, bo nad jeziorem Oświn jest ten jeden jedyny dom, we wsi o pięknej, choć niepoprawnej gramatycznie nazwie Zielony Ostrów, a w tym domu spotkam te a nie inne osoby, a Jerzy zapyta zapewne, czy spróbowałem posłuchać ręki, bo na moje pytanie jak zaczynać odejmować drewnu strużki, które zasłaniają to, co w nim zobaczyliśmy, odpowiedział: „Kozik czy dłuto? Słuchaj ręki, ręka sama lepiej wie”.

ROZDZIAŁ VII

ZERWAŁEŚ, TO JUŻ TWOJE

– gdziekolwiek wyrosło

Avanti o popolo, alla riscossa

Bandiera rossa, bandiera rossa

Avanti o popolo, alla riscosa

Bandiera rossa trionfera!

Pasażerowie pociągu relacji Sofia–Istanbul osłupieli, jak żeśmy ni stąd ni zowąd odśpiewali z Markiem początek hymnu rewolucjonistów wszelkiej maści, a czerwonych w szczególności.

– Pałowały nas gliny rzęsiście w rytm tych słów, oj rzęsiście! – Ze śmiechem wspominał dawne dobre czasy Marek.

– Im my głośniej, tym oni mocniej, co prawda, to prawda – przytaknąłem z rozrzewnieniem.

– Aż się Adaś trząsł w posadach, oj, dziarsko było w ‘68, jak ptaszki z Łobzowa pałowano na rynku Krakowa.

– Marek, Avanti śpiewaliśmy w grudniu 1970, jak nas wyciskali z Siennej pod Pocztę Główną.

– Może i tak, z historii byłeś zawsze najlepszy, to się nie sprzeczam.

Tak to my, kombatanci tamtych bojów, zadym w imię lepszego jutra przekroczyliśmy jesienią 1984 roku granicę bułgarsko-turecką, by wreszcie lepsze jutro wziąć w swoje ręce, w kieszeniach wieźliśmy po tysiąc USD, za które kupimy po sześć baranich kożuchów, wrócimy do Sofii, stamtąd liniami Aerofłotu do Moskwy, tam zabawimy kilka dni na tak zwanym tranzycie, bo bilety mieliśmy do Ułan Bator, dokąd nigdy nie zamierzaliśmy dolecieć, i po sprzedaży kożuchów oraz wymianie rubli na dolary cykl ów mieliśmy powtórzyć kilkakrotnie, za każdym razem odpoczywając w miasteczku Samokow, czterdzieści kilometrów od Sofii.

Marek był moją opatrznością w tamtych ciężkich czasach, to jego pieniędzy używaliśmy na rzecz lepszego jutra, to on miał wypracowane know how tej kontrabandy, a kluczem tej sprawy był klucz jak najbardziej realny do mieszkania nr 2 na ul. Kusinina 119 w Moskwie, Mietro Polieżajewskoje.

Aby pojąć naturę człowieka, jaka składała się na Marka Stochę, musimy cofnąć się do czasów, gdyśmy jeszcze byli w latach przedmaturalnych. Z Markiem kojarzą mi się najpierw jego buty, a potem cała reszta. Siedział ze mną w jednej ławce, to był jego wybór, jako najbardziej wysportowany w klasie miał wśród rówieśników naturalny mir, to on wybierał, zatem wybrał, że siedzi ze mną, i koniecznie w ostatniej ławce przy oknie. Wybrał mnie, bo wśród darów, których mu bozia nie poskąpiła, miał intuicję, przeczuwał, że nadaję się do tego, żeby mógł bezpiecznie ode mnie zrzynać. I zrzynał, a w trudniejszych momentach pokazywał numer butów. Nauczyciel obwieszczał klasówkę, odwracał się do tablicy, by zapisać temat, a Marek szczupakiem dawał nura przez okno, dbał o to, by było otwarte. Wydział elektryczny miał swoje klasy akurat na parterze w Technikum Chemicznym w Oświęcimiu, do którego uczęszczaliśmy. Wygląda na to, że wybór kierunku nie był u Marka przypadkowy. Wszystko miał dobrze zaplanowane, łącznie z tym, że nie będzie na państwowym robił i tego dopilnował, jak się później okazało. W jego planach jakoś mieściła się potrzeba wykształcenia, z wyższym włącznie, ale nie zamierzał poświęcać na to czasu. I nie poświęcał. Zdarzało się, że jakiś nauczyciel się zawziął, wtedy przyciśnięty do muru Mareczek szybko zaległości nadrabiał. Uzdolnień nie brakowało, ale nauka nie była jego priorytetem, jedynie pewien status związany z wykształceniem, okazał się człowiekiem bardzo konkretnej idei. Od początku był kapitalistą, wybór zdawałoby się idiotyczny w tamtych czasach. Ale jemu to całkiem wychodziło, ciągle coś sprzedawał, co wcześniej tanio kupił. W wieku wczesnoszkolnym to były różne duperele, znaczki, długopisy z gołymi panienkami, gumy do żucia, później to już koszule non-iron, dżinsy i inne pewexowskie artykuły. To był jedyny z kolegów, który już przed maturą dysponował prawdziwymi pieniędzmi. I w związku z handlem obnośnym nie miał żadnych kłopotów, bo nawet jak złapał go gliniarz, to kończyło się tak, że załatwił dla jego dzieciaków dżinsy. Jeśli słyszę, że mówi się o kimś: „ten to ma wdzięk”, że mu zawsze łatwo i z górki, to chcąc nie chcąc, przypomina mi się wtedy Marek, i ten ktoś zawsze z nim przegrywa.

Wybrał się na studia inżynierskie, na metalurgię w krakowskiej AGH, tu się nam drogi trochę rozjechały, nie mógł ode mnie zrzynać, bo ja poszedłem na psychologię na UJ, ale wieczorami nieraz spotykaliśmy się, a już koniecznie jak były jakieś zawieruchy, jak gdzieś pałowano studentów, to tam koniecznie musiały być też nasze głowy. To akurat nie pasowało mi do jego wizerunku, osoby od maleńkości po swojemu statecznej. Ale nikt nie jest przecież doskonały. I nie zawracał ludziom gitary, jeśli to nie było konieczne. Po studiach zgadałem się kiedyś z Cześkiem, moim bratem.

– Wiesz, zachodził do mnie na uczelni – Czesiek był ówcześnie adiunktem na AGH – niejaki Marek Stocha, mówił żeście w jednej ławce technikum przerabiali, miał jakieś kłopoty z zaliczeniem matematyki.

– Pogoniłeś go oczywiście? – Zapytałem.

– Nie, wyobraź sobie, że pomogłem, ku swojemu zaskoczeniu. I jeszcze parę razy pomagałem, miły chłopak, jakoś mnie ujął. Nic nie obiecywał, a potrafił się ładnie odwdzięczyć. Załatwiał trudne zakupy, a to lodówkę, a to telewizor. I miejsce w sanatorium dla mojej Krysi jak zaszła potrzeba.

– Toś dwa razy AGH kończył, Czesiek. Ale nie jestem zdziwiony, Markowi jeszcze się nikt nie oparł.

Rozmowa odbyła się w czasie, kiedy na kilka lat straciłem kontakt z Markiem, włóczyłem się zawodowo po północnych rewirach Polski, a on powrócił do rodzinnego Oświęcimia. I nagle znalazł mnie, gdy byłem w tak opłakanym stanie portfela, że już nie wiadomo było co przedsiębrać. Od razu przeszedł do rzeczy, przedłożył plan handlu okrężnego, którym się zajmował, do czego mnie też zapraszał, po czym wyjął pieniądze.

– Masz tu, Zdzichu, na dobry początek tysiąc zielonych. Oddasz, jak zjedziemy z trasy.

– A jak coś nie wyjdzie?

– Pojedziemy razem, jak coś nie wyjdzie, to będzie moja wina, to i moja strata. Zdajesz sobie chyba sprawę, że angażuję w to tylko część moich pieniędzy? Poza tym będziesz przydatny, bo chcę rozwijać sektor rosyjski. Znam język, jak się okazał potrzebny, to się nauczyłem.

– W to nie wątpię.

– Ale ty znasz rosyjski świetnie, już w szkole czytałeś w oryginale Dostojewskiego, jest szansa, byś hobby przekuł w pieniądze, wchodzisz w to?

– Wchodzę – powiedziałem i na potwierdzenie stanowczości włożyłem do kieszeni równowartość siedemdziesięciu moich pensji w twardej walucie.

Jaki miałem wybór? A poza tym Markowi się nie odmawia, tym bardziej że ta uśmiechnięta bestia jest chyba rzeczywiście w czepku urodzona.

Jesteśmy na lotnisku w Sofii, w poczekalni rozmawiam z Markiem, razem z nami stoją jeszcze w ciasnym kręgu dwie młode kobiety, wyraźnie przed trzydziestką, jedna blondynka, druga brunetka.

– Miałeś jeszcze, Marku, dać klucz – zagajam.

– Masz tu, Zdzicho – podaje klucz. – Zapamiętaj, ulica Kusinina 119, kwartira 2, Metro Pależajewskaja. Powtórz.

– Kusinina 119, kwartira 2, Metro Pależajewskaja.

– Proszę, plan Moskwy… A tu, osobno, telefon do Siergieja, to jego mieszkanie na Kusinina, mieszka u matki, a kwartirę nam wynajmuje. Ma z góry za rok dobrze zapłacone, ale ludzki gest jest pożądany, dacie karton marlboro czy perfumy dla matki, ale zachodnie, nie ichnie „duchi” kupione na lotnisku Szeremietiewo.

– Na perfumach to my z Bożenką akurat się znamy – wtrąca rezolutnie blondynka.

– Aha, ostatniego dnia każdego miesiąca – kontynuuje Marek – przyjeżdża tam po emeryturę z Podmoskowia współlokatorka, bo to duże mieszkanie… Lepiej, żeby was tam wtedy nie było, a jak wpadnie poza grafikiem, to trzeba powiedzieć, że wy jesteście przyjaciele Sierioży z Pribałtyki… Aha, sprzedaż kożuchów najlepiej wychodzi przez naszych doktorantów i pracowników Centrozapu, ich telefony masz w notesie. Ale Sierioży tam nie dopisuj, broń Boże, jego telefon tylko w głowie.

– Wiemy, wiemy… mówiłeś – uspokajam Marka.

– Powtarzam wszystko do znudzenia, bo jedziecie pierwszy raz. Potem będziecie robili, co chcecie, tylko w sprawie kwartiry na Kusinina będziecie dzwonić albo załatwicie swoją.

– Nie obrócimy ze sprzedażą osiemnastu kożuchów i zamianą pieniędzy w trzydniowym tranzycie. – Za pierwszym razem na pewno się nie uda tak szybko, a poza tym macie okazję zobaczyć Moskwę. Nie bądźcie dłużej niż siedem dni, nie czepiają się, wypada tylko odpowiedzieć pogranicznikowi, że „zabalieł”. I nie dać się wsadzić w samolot do Ułan Bator, bo czasem przychodzą im do głowy głupie pomysły.

– O Jezu! Do Ułan Bator! – Gwałtownie zareagowała milcząca dotąd Bożena.

– Spokojnie, wtedy odpowiadać: „Mam bilet do Ułan-Bator, ale zabalieł i wazwraszczajuś w Polszu”. Pamiętaj, Zdzicho, ty trzymasz kasę we wszytej kieszeni. Idę, wam biją serca, a taksówce licznik. Pojutrze wracają z Istambułu Andrzej z Marzeną z następną partią kożuchów, zabukowałem im Aerofłot do Moskwy za dziesięć dni. Pilnujcie czasu, nie możecie na Kusinina robić tłoku. Tam na parterze są tylko dwa mieszkania, jedno „nasze”, a drugie puste, ale wyżej już mieszkają moskwianie, Siergiej mówi, że dobrzy ludzie, ale jakaś część tych dobrych ludzi wyjeżdża do uzdrowisk na białe niedźwiedzie albo innych tam wysyła… – Zaśmiał się głośno i poklepał blondynkę po policzku – to był żart, Gosiu, nam najwyżej mogą zabrać towar i pieniądze, ale to trafia się tylko gapom. No to szczęść Boże.

– Gosiu, uśmiechnij się, witaj, przygodo! – Powiedziałem rozparty w fotelu samolotu Aerofłotu, głaszcząc po ręce siedzącą obok blondynkę.

– Co tam, raz się żyje… – Uśmiechnęła się niepewnie Gosia. – Bożenko, jak ci tam, przy oknie, są widoki?

– Widoki pewnie są, ale je chmury zasłaniają – odpowiedziała cicho Bożena.

Jak bardzo to było opłacalne, z tymi kożuchami? W Istambule płaciliśmy za nie od dziewięćdziesięciu do stu dolarów, w Moskwie sprzedawaliśmy po sto osiemdziesiąt, jak już było mało czasu, to nad ostatnimi „litował się” Siergiej, płacąc za nie po sto pięćdziesiąt dolców, zawsze dodając, że to dla ciotki Nataszy, dla stryjenki Ludmiły, a to dla kuzynki Katji, dużo miał tych ciotek i kuzynek. Sprzedawaliśmy jakąś część też za ruble, wtedy wymienialiśmy je w taryfie cztery ruble za dolara. Pomagali pracownicy Centrozapu i nasi doktoranci, jednym z nich był mój brat Czesiek, miał świetne kontakty. Kapitał obrotowy dla Gosi i dla mnie pożyczył Marek – dwa tysiące dolców. Nasza przyjaciółka Bożenka miała też swój tysiak, od brata, obywatela Kanady. Ktoś na początku musiał pomóc, bo na tak zwanym etacie zarabiało się wtedy w Polsce średnio piętnaście dolarów na miesiąc. A zagrożenia? Prawie żadnych. Do rozkładanych toreb na kółkach wchodziło zwiniętych ciasno w rulony sześć kożuchów, pomiędzy i na wierzchu trochę własnych ciuchów i drobiazgi na prezenty. Celnicy prześwietlali torby specjalną maszyną, rzeczy w środku widzieli w gamie czarno-białej. Te regularne wałki kożuchów też. Ich interesowały metalowe rzeczy, dlatego metalowe przedmioty mieliśmy w bagażu podręcznym, bo musieliśmy je wykładać. Nasze kożuchy były zbywane w szarej strefie, początkowo dziwiłem się więc gapiostwu celników. Wyjaśnił to mój brat. Wszyscy urzędnicy, także KGB, milicja i różni tajniacy mieli przecież rodziny. Gdzieś te żony i dzieciaki musiały się zaopatrywać w dżinsy, kożuchy, tego w sklepach nie było, a jeśli, to jakościowo szajs. Oni doskonale wiedzieli, czym my się zajmowaliśmy, musieli wszyscy tylko zachować pozory, i oni, i my. No i nie mogliśmy wozić naszej opozycyjnej bibuły. Na pytanie: „Czto tam w sumkie?”, należało odpowiedzieć: „Adieżda”. Byliśmy tak samo im potrzebni jak kilka milionów nielegalnych imigrantów pracujących w Nowym Jorku, obsługujących potrzeby sytego Manhattanu, bez nich by się Ameryka zawaliła.

A transfer powrotny dolarów? Był na to sposób, zwijaliśmy zielone banknoty w małe ruloniki, następnie owijaliśmy je w prostokątne kawałki folii, na końcach ciasno z obu stron zawiązywaliśmy i na końcu te cukierki połykaliśmy. Nominały zielonych musiały być wysokie, nie mniejsze niż dwadzieścia USD. Ale zagrożenia były, pojawiały się wraz z naszą inwencją, nowymi pomysłami, gdy odchodziliśmy od wypracowanego pieczołowicie standardu. Naraił nam mój brat dwóch takich, co ukradli Kamczatkę, jej okołomuzyczny biznes – Pietia i Sasza. Oni powiedzieli nam, że jak przywieziemy im syntetyzery Korg Poly 800, to za każdą sztukę zapłacą po osiemset USD. Ale pamiętajmy, że nie wezmą żadnych tam Jamaha czy JVC, tylko właśnie to cudo, tę nowość… I że najłatwiej kupić je korzystnie w Singapurze. Polecieliśmy zatem do Singapuru, bo mogliśmy lecieć wszędzie tam, dokąd sięgał Aerofłot, to ze względu na ceny… I gdzie był wjazd bezwizowy albo o wizy łatwo… Trochę się nałaziłem za tym cackiem, ale udało się. I oto jesteśmy z powrotem w Moskwie na lotnisku Szeremietiewo, podchodzimy do stanowisk celnych, Gosia, Bożena i ja, każde z nas ma walizkę na kółkach, a w drugiej ręce długi kartonowy pakunek.

– Szto eta? [Co to?] – pyta celnik, ruchem głowy wskazuje na długi pakunek.

– Elektriczeskaja igruszka dla dietiej [Elektryczna zabawka dla dzieci] – informuję uprzejmie.

– Mnie każetsa, szto eta sintetizer [A mnie się wydaje, że to syntetyzer] – odpowiada celnik.

– Elektriczeskaja igruszka, toczno [Elektryczna zabawka, na pewno] – ja dalej swoje.

– Niet, sintetizer [Nie, syntetyzer] – uparcie powtarza celnik.

– Towariszcz oficer – ściszam w tym momencie głos – w karmanie czemodana dla was suwienir, zielonaja bumażka [Towarzyszu oficerze, w kieszeni walizki jest dla pana prezent, zielony papierek]. Postawiłem w tym momencie walizkę na ladzie, zewnętrzną kieszenią walizki w stronę celnika. Celnik pogmerał dłonią, następnie wysunął ją z zieloną kosteczką złożonego banknotu, złożonego w taki sposób, że na wierzchu było widać liczbę pięćdziesiąt. Twarz celnika rozjaśniła się w uśmiechu.

– Jeszczio dwie żenszcziny sa mnoj [Jeszcze dwie kobiety są za mną] – skinąłem głową za siebie i z przerażeniem zobaczyłem, że Bożena przechodzi do celnika dwa stanowiska dalej, gdzie akurat nie było już kolejki. – Jołki-pałki, paszła na nomier 5, ta u katorej na grudi mnoga sieriebra… [Do diaska, poszła na piąte stanowisko, to ta obwieszona na piersi srebrem]. – Mój celnik poderwał się ze swego stanowiska, skoczył dwa stanowiska dalej, coś tam koledze perorował, w końcu wyrwał mu Bożenę, która przestała się opierać, jak zobaczyła, że macham przyzywająco dłonią.

– Nu, naszli kampańju… – zasyczał do mnie celnik. – Nie gulat’ pa sałonu, w taksi i w centr… [Ale znalazł pan sobie towarzystwo… Nie kręćcie się w hallu… Bierzcie taksówkę i do centrum] – komenderował celnik cicho przez zęby.

Łatwo poszło, ale koszty okazały się wyższe, bo celnik razem z zielonym banknotem buchnął nóż sprężynowy, mój ulubiony obieracz jabłek. Musiał być w kieszeni razem z Grantem, bo taki prezydent widniał na „pięćdziesiątce”. No, tak, co w „karmanie”, to jego, musiał tak zrozumieć. Moja wina. Dotarliśmy taksówką na Kusinina.

– Światło w oknach… Może Sierioża zajrzał? – Skonstatowałem, bo łatwo było rozeznać, które parterowe okna są „nasze”. Wchodzimy do klatki, kilka schodków i stajemy przy drzwiach po prawej. Gmeram kluczem w zamku, otwieram, a tam w drzwiach naburmuszona zażywna jejmość.

– A wy kto? [Kim jesteście?]

– My druzja Sierioży, iz Pribałtiki. Nu, dziewuszki, zachaditie w naszu komnatu [Jesteśmy przyjaciółmi Sierioży z Pribałtyki. Dziewczęta, idźcie do naszego pokoju]. Gosia i Bożena prześlizgują się z trudem do swego pokoju z nieporęcznymi bagażami. Jejmość patrzy uważnie na długie pakunki.

– A eto elektriczeskije igruszki… [To są elektryczne zabawki] – wyjaśniam.

– Zawut mienia Agafia Iwanowna Dagincewa… Ja prijechała k wraczu… Magu u was kupit’ odnu igruszku? [Jestem Agafia Iwanowa Dagincewa. Przyjechałam do lekarza… Czy mogę kupić od was jedną zabawkę?]

– A ja Kotwajtis, Andriej Osipowicz. Igruszki eta suwieniry, ani uże sosczitany… Małyszi ich żdut. A dla was u nas duchi. [Nazywam się Kotwajtis, Andrzej Józefowicz. Zabawki, to prezenty, już policzone… Dieciaki czekają na nie. A dla pani mamy perfumy]

– Duchi… Czort z nimi… [Perfumy… Do diabła z nimi]

– Eta zapadnije, charoszen’kije, pażałsta… Eta prosta suwienir… [Z zachodu, bardzo dobre, proszę… To po prostu prezent…] – wyjmuję flakonik Chanel, wręczam Agafii.

– Spasiba, a za igruszku skolko? [Dziękuję, a za zabawkę ile się należy?]

– Rodstwienniki żdut… Nu pasmotrim, pazwaniu rodstwiennikam. Padażditie na kuchnie. [Krewni czekają… Zobaczymy, zadzwonię do krewnych. Proszę poczekać w kuchni]

– Kuchnia nie dla was, eto miesto dla żenszczin. Puskaj dewuszki zajdut na kuchniu, tam strjapat’ nużno szto nibud’. [Kuchnia to nie miejsce dla pana, niech dziewczyny przyjdą do kuchni, tam trzeba coś niecoś upichcić]

– Nie wałnujtes, Agafia Iwanowa, padumajem a igruszkie. [Proszę się nie niepokoić, Agafio Iwanowa, pomyślimy o zabawce] – Z tymi słowy zniknąłem za drzwiami naszego pokoju, tam zgarnąłem przerażone dziewczyny w najdalszy kąt.

– Ja nazywam się Andriej Osipowicz Kotwajtis. Możecie podać tylko imiona, zwyczajnie własne, ona wie, że w Pribałtykie inaczej się ludzie nazywają. Idźcie teraz do kuchni, chce, żebyście jej pomogły.

– Znamy rosyjski piąte przez dziesiąte – odparła zaniepokojona Bożena.

– My jesteśmy z Pribałtyki, ona wie, że tam wadliwie mówią po rosyjsku, i na Litwie, i na Łotwie, i w Estonii. Ale rozumieć musowo trzeba, udawajcie, że rozumiecie… Spokojnie, dziewczyny, pochrząkiwać chyba umiecie. Weźcie się za sprzątanie, nieporęcznie będzie jej ciągnąć was za język. Ja w tym czasie zadzwonię do Sierioży i do Cześka, a potem ewakuujemy się. Gdyby wychodziła do swego pokoju, to znaczy, że idzie podsłuchiwać, bo tam jest równolegle drugi aparat, to wtedy dajcie znać, zresztą dam sobie radę… Skupcie się na doskonaleniu języka rosyjskiego – zakończyłem ze śmiechem, by dodać im ducha. – No, idźcie już…

– Zdrastwuj, my uże w Maskwie… [Dzień dobry, przyjechaliśmy do Moskwy] – powiedziałem, gdy usłyszałem Cześkowe „ało” w słuchawce telefonu.

– Pogięło cię czy co… – odparł Czesiek po chwili milczenia.

– Ty umnyj rodstwiennik, ty panimajesz… My priwiezli igruszki… My sczas w traich z Kusinina k tiebia w gastinu… Spierdalamy… [Jesteś mądrym krewniakiem, więc rozumiesz… Przywieźliśmy zabawki… Teraz we troje z Kusinina do ciebie w gości… Spierdalamy]

– Aaaaaa… Wy uże w Maskwie, żdu was, prigłaszaju na riumaczku, u mienia balszaja butyłka kaniaka. [A… Jesteście już w Moskwie, czekam na was, zapraszam na kieliszeczek, mam duża butelkę koniaku]

– Co to jest musor? – Wpada na chwilę z ogniem w oku Gosia.

– Musor to śmieci… – odpowiedziałem Gosi, zakrywając dłonią słuchawkę, po czym dalej do Cześka przez telefon. – Nu paka. [To na razie]. Wykręciłem kolejny numer, patrząc w notesik.

– U mienia zakaz taxi. Kusinina 119… Skolko? Diesiat’ minutoczok? W pariadkie. [Zamawiam taksówkę. Kusinina 119… Za ile? Za 10 minut? W porządku]

Otworzyłem drzwi na korytarz i wystawiłem tam ostrożnie, po cichu, wszystkie trzy walizki i trzy syntetyzery, rzuciłem na nie kurtki Bożeny, Gosi i swoją, po czym wszedłem do kuchni. Jednym spojrzeniem ogarnąłem sytuację: Gosia z szufelką i miotełką zamiata, Bożena robi kanapki, a Agafia peroruje coś zapamiętale, zauważywszy mnie, uśmiechnęła się i nawija dalej. Odpowiedziałem jej uśmiechem, mrugając porozumiewawczo.

– I tak mnie Maskwa, diewuszki, nadajeła… U nas w Podmoskowje tiszina, zdarowyj wazduch… Dagaworiliś z rodstwiennikami, Andriej Osipowicz?… Adna igruszka dla mienia? [I tak już, dziewczęta, mam dość Moskwy… U nas w Podmoskowiu cisza, zdrowe powietrze… I co, dogadał się pan, Andrzej Józefowicz, z krewnymi… Jedna zabawka będzie dla mnie?]

– Kanieczno… Adna igruszka dla was… Izwinitie, doragaja Agafia Iwanowa, my tiepier pajediem k rodstwiennikam… Diewuszki… Uże wsjo na kuchnie [Oczywiście… Jedna zabawka będzie dla pani… Wybaczcie, droga Agafio Iwanowa, my teraz pojedziemy do krewnych… Dziewczyny, kończcie już z tą kuchnią]

– A użin? Kak że tak? Nieudobno. [A kolacja, jakże to tak… Nie wypada] – Zainterweniowała Agafia.

– Czierez dwa czasa wierniomsia… Togda pakuszajem… [Za dwie godziny wrócimy, wtedy zjemy]

– Chatia czajku? [Chociaż herbatki może?]

– I czaj budiem pit’, u nas jest koje-szto dobawit’ k czaju’… Rum Kapitan Morgan, nu patom, taxi uże żdiot… Nu paka… [I herbatę będziemy pić, mamy też coś niecoś do herbaty… Rum Kapitan Morgan, ale potem, taksówka już czeka, to na razie…] – odparłem, przepuszczając dziewczyny na korytarz.

Wszedłem do korytarza, widzę, że dziewczęta sprawiły się szybko, już są na zewnątrz, zabieram swoją walizkę i syntetyzer, drzwi od kuchni otwiera uśmiechnięta Agafia Iwanowna, mina jej w jednej chwili się chmurzy, wskakuje do korytarza i łapie za syntetyzer, gdy ten jest połową długości już na zewnątrz.

– Maja igruszka! – Po chwili mocowania się wyszarpnąłem pakiet na swoją stronę, zatrzasnąłem drzwi wyjściowe przed nosem Agafii, i kluczem, który podczas mocowania się trzymałem w zębach, zamknąłem drzwi od zewnątrz i wytaszczyłem się szybko z bagażami po kilku schodach i przez bramę dwudrzwiową na ulicę. Wsiadłem do taksówki, ale widzę, że Agafia Iwanowna otwiera okno… Szybko zatem daję instrukcje kierowcy.

– Pażałusta, kak można bystreje… Biełaruskij Wakzał, pajechali, u nas szalnaja tiotia, wiżu, szto czieriez akno budiet prygat’. [Proszę, jak najszybciej na Białoruski Dworzec, ruszajmy… Mamy zwariowaną ciocię, widzę, że chyba przez okno będzie skakać…] – I taksówka rusza.

– Maja igruszka! Wory, swołoczi! [Moja zabawka! Złodzieje, dranie!] – Krzyczy za nami Agafia Iwanowna, wychylając się przez okno w kierunku ruszającej taksówki.

– Tiotia, liubimaja nasza, priwieziom bolieje krasiwuju igruszku! [Ciociu, nasza kochana, przywieziemy dużo ładniejszą zabawkę!] – Wołam przez odsłonięte okno taksówki, a potem mówię z uśmiechem do kierowcy – Atpustili na dieniok s balnicy… Dobryj czieławiek, no s mozgami nie sowsjem w pariadkie… [Na przepustce ze szpitala… Dobry człowiek, ale z głową nie wszystko w porządku].

Skończyło się z ciocią z Padmaskowia całkiem dobrze, a interes z elektriczieskimi igruszkami wypalił nieźle. Odjąwszy nasze koszty, to na igruszkach zarobiliśmy na czysto tysiąc trzysta dwadzieścia USD. Jako zysk możemy jeszcze policzyć trzy tygodnie pobytu w Indiach i Nepalu, pokryte z trzech sztuk wideo, które tam po drodze opyliliśmy.

Zerwałeś, to już twoje, gdziekolwiek wyrosło – skomentowałem nasz przemytniczy proceder. Wujek Ziuniek by się tego komentarza nie powstydził, chociaż kto go tam wie.

ROZDZIAŁ VIII

NIE ŻAŁUJ, CZEGO NIE PRZEŻYŁEŚ

– wyglądaj jutra

Du gamla, du fria

O, dawna, o, wolna

Du gamla, du fria, du fjällhöga Nord,

O, dawna, o, wolna, górzysta Północy,

Du tysta, du glädjerika sköna!

O, cicha, radosna i piękna!

Jag hälsar dig, vänaste land uppå jord,

Pozdrawiam cię, najmilszy kraju na ziemi,

Din sol, din himmel, dina ängder gröna.

Twe słońce, twe niebo, twe zielone łąki.

Din sol, din himmel, dina ängder gröna

Twe słońce, twe niebo, twe zielone łąki.

Du tronar på minnen från fornstora da’r,

Królujesz wśród wspomnień dawnych dni wielkości,

Då ärat ditt namn flög över jorden.

Gdy chwała twego imienia unosiła się nad światem,

Jag vet att du är och du blir, vad du var.

Wiem, że jesteś i będziesz tym, czym byłaś.

Ja, jag vill leva, jag vill dö i Norden.

O tak, chcę żyć, chcę umrzeć na Północy.

Ja, jag vill leva, jag vill dö i Norden.

O tak, chcę żyć, chcę umrzeć na Północy.

Musiałem wiedzieć, czy Bolek zna hymn szwedzki, to oczywiste, przede wszystkim z powodu, że od pewnego już czasu do różnych woluntarystycznych zajęć dołączyłem zbieranie hymnów, w pierwszej kolejności hymnów krajów przeze mnie odwiedzanych. Drugim powodem była zwykła ludzka frajda słyszeć, jak kolega śpiewa w nieznanym ci języku, w dodatku śpiewa z przejęciem, bo to był mój warunek.

Nasze negocjacje były następujące:

– Bolek, bardzo cię proszę, stań naprzeciwko mnie i zaśpiewaj hymn szwedzki. – Przebywaliśmy w moim pokoju, który Ola z Bolkiem przekazali mi na miesiąc pobytu u nich w Sztokholmie.

– Po co ci ten cyrk, wiesz, że od roku mam obywatelstwo szwedzkie, jest więc szansa, że go znam i tak jest rzeczywiście, uwierz mi na słowo – odparł Bolek, cokolwiek zaskoczony moją prośbą.

– Oczywiście, Bolek, znasz, jestem tego pewien, ale mam potrzebę usłyszeć ten hymn – nie ustępuję.

– Dobrze, puszczę ci płytę – na to Bolek.

– Nie zrozumiałeś mnie, Bolek, pragnę usłyszeć go z twoich ust. – Ciągnąłem swoje – i żeby nie było wątpliwości, proszę, Bolo, zaśpiewaj z przejęciem, bo inaczej twojego wykonania nie będę mógł zaliczyć. Jestem w momencie podejmowania kluczowej decyzji życiowej, czuję się jak ten facet z czaszką w ręku, który powtarza „być albo nie być”. Od kilku dni moją własną czaszkę szare komórki bombardują tym wersetem, może zaraz od tego pęknie, a ty mimo to odmawiasz mi takiej drobnostki?

I zaśpiewał, i żeby mi frajdę zrobić większą, wyśpiewał hymn szwedzki na baczność. Nie prosiłem go o tłumaczenie, bo już wiem, że hymny pisał bóg hymnów, zwrotki jak talię kart być może potasował i rozdzielił, wpisując w różne czaszki narodowe, rodzące się pod takim czy innym imieniem własnym… Dalej to już wiadomo, szło zawsze gładko, takie słowa chętnie ludzie śpiewają, z tymi słowami łatwiej znoszą na polu bitwy widok odpadającej ręki, nogi własnej czy też głowy, raczej już nie własnej, chociaż nie ma pewności, ale wtedy należy napisać, że to głowa salutując, gdzieś tam w myślach, żegna odpadającą resztę. Melodie natomiast pisali chyba różni bogowie, a jeśli jeden, to muzycznie wielce utalentowany, no tak, muzykę przecież stworzył ten naczelny bóg i nam dał. Osobiście odpowiada mi ta koncepcja genezis, że najpierw był chaos, z chaosu wyłoniła się jako pierwsza muzyka, a potem cała reszta, której kolejność wyłaniania się nie jest już warta roztrząsania.

Po odśpiewaniu hymnu szwedzkiego byłem już gotów do zdrady narodowej, czyli do zaślubienia jakiejś szwedzkiej blondyny, a potem złożenia po trzech latach wniosku o przyznanie szwedzkiego obywatelstwa.

– Jedziemy na początek do Runy, to moja koleżanka ze szkoły, uczy niemieckiego i geografii – otworzyła listę kandydatek Ola.

– Jest pewność, że wie, gdzie leży Polska – dorzucił na zachętę Bolek.

– Mam podać jakąś charakterystykę osoby oprócz tego, że jest stanu wolnego, trzy lata po rozwodzie?

– Ładna blondyna – dodał od razu Bolek.

– Nie, nie mówcie nic więcej, o czymś muszę przecież z nią rozmawiać, a pewne dane curriculum vitae to w razie czego całkiem dobry pretekst do rozmowy. – I jeszcze dodałem, patrząc na Bolka – nieważne, czy ładna, skoro miałoby to być fikcyjne małżeństwo… Á propos, Olu, mam, nadzieję, że został spełniony warunek, że Runa ma na razie nie wiedzieć, że planowany jest zamach na jej wolność?

– Tak, tej dyskrecji póki co dopełniłam. Poszukałam pretekstu do spotkania, powiedziałam, że chętnie poznasz kogoś spośród naszych znajomych, kto się interesuje literaturą rosyjską, początek wygląda więc niewinnie.

Dojechaliśmy z dzielnicy Frösunda do Marieberg autobusem, siedem kilometrów to w Sztokholmie rzut beretem, kwadrans jazdy plus mały spacer i otwiera nam drzwi rosła blondynka, tylko ciut, o jakieś dwa centymetry niższa ode mnie.

– Dobryj wieczier – najpierw powiedziała, uśmiechając się w moją stronę, potem coś zabulgotała do Oli i Bolka po tutejszemu, czyli po szwedzku. Potem wiedziałem już, że to brzmiało „god afton”.

Być fanem literatury rosyjskiej a znać jednocześnie język Tołstoja to niekoniecznie jest tożsame. Spojrzałem zatem przy powitaniu pytająco w kierunku Oli, na co odpowiedziała wzruszeniem ramion, co miało znaczyć: „Miła niespodzianka, Zdzichu”. Dołożyli zatem starań, Ola i Bolek, paliwa do tego pieca podrzucał przede wszystkim Bolek, to był ktoś więcej niż kolega ze studiów, przeżyliśmy wiele przygód w Krakowie, stanowi to jakby dodatkowo ukończony fakultet, co jest być może większym kapitałem życiowym, niż nie wiadomo do czego potrzebna psychologia. Jakie przygody? Psychologiczne, owszem, ale w innym sensie: szedłem na przykład alejkami Lasu Wolskiego za jakimś facetem i naśladowałem jego ruchy, jeśli czesał się grzebieniem, to ja też, jeśli zatrzymywał się i patrzył pod słońce, ja także. Wszystko to robiłem, starając się, by było identyczne w rysunku, rytmie, nawet nastroju, stopniowo zmniejszałem odległość między nami. Bolek oglądał to z daszku betonowego bunkra, był wyżej od nas, coś pisał potem w notatniku, po zakończeniu akcji, jeszcze na bunkrze, ale nie chciał mi tego pokazać, mówił: „Pierwszy przeczytasz o tym w mojej książce”. Nazywaliśmy te nasze wygłupy akcjami, byliśmy pod wrażeniem tego, co robił Krzysztof Niemczyk – szczególnie Bolek – podetkał mi go razem z jego drewnianym ptaszkiem na ramieniu prosto pod nos kiedyś, akurat aż o takim zbliżeniu nie marzyłem. Wspominam przełom lat sześćdziesiątych i siedemdziesiątych, bycie jednym z dzieci kwiatów było ówcześnie w dobrym tonie, wymagało to dostosowania się do obiegowego wizerunku, nieład garderoby był obowiązujący, ale myć się ta kultowa reguła nie zabraniała, chociażby od czasu do czasu. Inspirując się Niemczykiem, Bolek nieustannie zachęcał do przeróżnych akcji, happeningów. Nie traktowaliśmy tego w kategorii działań sztuki, chodziło o wnoszenie czegoś świeżego w mieszczańskie zachowania, a może po prostu o zwykłe jajcarstwo, które młodzieńcze energie mają potrzebę ujawniać, jakiś rodzaj duchowej ekspiacji, tak czy siak te emocjonalne funkcje wydalnicze były i nam także wtedy niezbędne. Zawlókł mnie Bolek w 1973 roku do biura poezji Andrzeja Partuma, ten dziwoląg mieścił się na ulicy Poznańskiej w Warszawie. Otrzymaliśmy wtedy od Partuma dziesięć kart pocztowych z tekstem: „Jesteś ignorantem kultury i sztuki”, żebyśmy nadwyżkę, czyli osiem z nich rozesłali/rozdali, najlepiej osobom aktywnym publicznie. Ów prosty tekst uzbrojony w publiczną nośność stawał się wysoko kalibrowaną bombą kultury, szkoda, że adresaci na ogół dyskretnie chowali ową kartę do szuflady, nie traktując jej jako życzliwego podania ręki, czyli przekazania czegoś dobrego z głowy do głowy. Sentencja ta wraz z jej aktywną funkcją należy do największych moich znalezisk, zdobyczy ludzkiego ducha w XX wieku. Bolek zaprosił mnie jednej jesieni na krakowskie planty, gdzie o północy pomogłem mu zebrać z kwadratu metr na metr suche liście, a następnego roku w tym samym miejscu, o tej samej porze, „bieżące” liście z tego kwartału zostały zastąpione tymi sprzed roku. Niedługo przed jego wyjazdem do Szwecji, w roku 1974, zaprosił mnie do Muzeum Sztuki Nowoczesnej w Łodzi, gdzie na wybielonej szybie między piętrami pokazał mi wydrapaną szparę, z doklejoną karteczką na wzór innych, które wisiały pod obiektami sztuki, na karteczce widniała data, imię i nazwisko autora, czyli Bolka oraz tytuł „Szpara”. Opisał to zresztą w swojej książce, odnotowując, że przez szparę było widać podwórko, odrapaną ścianę naprzeciwko, dodał tam, że wystawiona „Szpara” została po kilku dniach zdjęta z ekspozycji, czyli zamalowana. W Łodzi też przy wejściu do domu handlowego „Uniwersal” staliśmy od strony wiszących w środku kotar i podziwialiśmy różne wejścia, „entrée” klientów, a to ostrożne odsuwanie kotar, a to zamaszyste ich odrzucanie. Wchodzący mieli różne miny, w zależności od samopoczucia, albośmy więc ich naszymi ukłonami pocieszali, albo lekceważąco ledwo ledwo skłaniali głowy. Zdarzyła się też spora liczba ukłonów pośrednich, w których były gratulacje, gwałtowne ostrzeżenia czy lubieżne spojrzenia, i miny jeszcze inne, uśmiechaliśmy się przy tym życzliwie, szyderczo, szczerzyliśmy złowieszczo zęby etc. Było to zajęcie zajmujące, przynajmniej dla nas do momentu, aż musieliśmy salwować się ucieczką przed obsługą „Uniwersalu”. To tylko mała próbka naszych przygód, których inspiratorem był niezmordowany w pomysłach Bolek. Zawdzięczam mu, że ja, osobnik zanurzony w klasycznej literaturze, miałem doznania otwierające mnie na nieznane światy, przybijałem wraz z Bolkiem do dziewiczych dla mnie lądów.

Bolek mówił mi, że nie zachęca mnie do pozostania w Szwecji, bo to trudna życiowa decyzja, ale nieustannie w moim pokoju, czyli w ptaszkarni – znajdowały się tam niepoliczalne ilości klatek z papużkami, które były kochanymi maleństwami Oli i Bolka, ponieważ nie zamierzali mieć dzieci – znajdowałem rano na nocnym stoliku różne ulotki, folderki, z których można się było dowiedzieć, jak ma postępować świeżo upieczony imigrant. Dało się przeczytać, bo były w kilku językach, w tym po polsku i angielsku.

Wizyta u Runy trwała jedną godzinę, kawa, ciasteczka i pierwsze koty za płoty, jeśli chodzi o przedmiot: „Dwoje mówi o sobie”, w oparciu o podstawowe dane CV, chodziło o zawiązanie się znajomości. Nim się pożegnaliśmy, Runa wyszła z inicjatywą, że sprawdzi, czy grają jeszcze w Kungliga Dramatiska Teatern, czyli w Królewskim Teatrze Dramatycznym „Rewizora” Gogola, to możemy się na ten spektakl wspólnie wybrać, a gdyby już „Rewizora” nie było w repertuarze, kto wie, może w którymś ze sztokholmskich teatrów grają coś innego z rosyjskiej dramaturgii, nadmieniłem przy okazji, że znam wszystkie sztuki Czechowa, język szwedzki nie będzie więc wielką przeszkodą.

– O fikcyjnym ożenku mamy zacząć rozmowę teraz czy po wizycie w teatrze? – Zagaiła Ola jeszcze w autobusie, w drodze do domu.

– Mam wątpliwości – odparłem. – Runa podoba mi się jako kobieta, patrzyła na mnie jak na mężczyznę, czułem, że chyba jestem w jej typie.

– To może jeszcze lepiej, ożenek prawdziwy daje nie tylko paszport szwedzki, jest może atrakcyjnym bonusem, nie tylko pójdziemy z wami do ślubu, ale potańczymy na prawdziwym weselu – ucieszył się wyraźnie Bolek.

– Nie takie były plany, do prawdziwego ożenku Zdzicho i zapewne Runa też potrzebowaliby więcej czasu, a tu chodzi o szybkie załatwienie sprawy – zastopowała Bolka jego małżonka.

– Z ust mi to wyjęłaś, Olu – przytaknąłem. – Mam już ożenek za sobą i mimo zaledwie trzydziestu jeden lat także kilkuletni związek nieformalny, którego owoc, moja córeczka, zaczęła mówić tata, kiedy wyjeżdżałem.

– Mówiłeś, że nie jesteście już parą z mamą twojej Feli – przerwał mi Bolek.

– Tak, nie jesteśmy, to moja wina, że tak jest, nie będę szczegółowo tego wyłuszczał, ale dotychczasowe moje związki z kobietami, które zadzierzgałem dość szybko, przestrzegają mnie przed pochopnością w tej sprawie… Miłe zauroczenie to jedno, a wspólne życie to drugie, zupełnie coś innego.

– Dobrze, przemyślisz to, Zdzichu, a do teatru to pojedziecie sami z Runą, my z Olą w tym czasie będziemy robili przegląd kolejnych kandydatek na narzeczone… Jesteś mężczyzną. Trochę z nami pobędziesz, może dłużej niż planowany miesiąc, skoro Runa ci się podoba…

– Przestań rajfurzyć, Boluś! – fuknęła Ola. – Takie kontakty nie muszą się kończyć romansem.

– No tak, kiedyś teatr to był pierwszy krok do pieszczot damsko-męskich, można je już było zaczynać w loży teatralnej – z przekąsem skomentował Bolek.

– Nie musimy wcale iść z Runą do teatru, a jeśli nawet, to na razie nie stać mnie na bilety w loży.

– W Szwecji przyjęte jest, że kobiety płacą za siebie na pierwszych spotkaniach… To ułatwia dalsze zacieśnianie znajomości. Jeśli kobieta pozwoli za siebie zapłacić w restauracji, to możesz już przechodzić z romantycznych marzeń do czynu, czyli do bara-bara… – instruował mnie Bolek.

– Nie słuchaj go, Zdzichu, przeważnie tak jest, ale nie zawsze, może się facet sparzyć, decyduje wyczucie – wersję Bolka trochę skomplikowała Ola.

– Dziękuję wam… Mówi się, co kraj, to obyczaj – zaśmiałem się. – Na nic się nie nastawiam, ale będę pamiętał o waszych radach. Wersja Oli jest mniej ryzykowna, więc, „na zdrowie!”, wyczucie.

– Skål! – Dorzucił Bolek i dodał, widząc moją zdziwioną minę – to jest „na zdrowie” po szwedzku, już się wkrótce przyda, bo do następnej twojej narzeczonej pojedziemy z czymś mocniejszym, oni nie stronią od tych rzeczy, akurat Runa jest nietrunkowa, ale kobiety tutaj równouprawnienie traktują poważnie, we wszystkim, co dotyczy ich życia.

Ola nie prostowała tej informacji, wiedziałem więc, że będziemy się dalej zalecali, pijąc i zakąszając. Piszę o wspólnym zalecaniu się, bo nie wiem, czy moich przyjaciół to nie dotyczyło w większym stopniu niż mnie. Po powrocie do domu Ola z Bolkiem nie odkładali tematu na jutro, choć jutrem była niedziela, czyli dzień wolny od pracy. Analizowali, prześwietlali ewentualne kandydatki, jedną po drugiej, nim wypiliśmy dwa czerwone półwytrawne wina, to przemielili w ten sposób siedem kandydatek, wybierając do kolejnej tury konkursu trzy. Kolejna tura to oczywiście wizyty studyjne, ale kolejności jeszcze nie ustalili, to już rzeczywiście odkładając „na jutro”. Jutro, czyli rankiem następnego dnia, wsiadamy z Bolkiem do windy z koszykami na grzyby, bo jest początek września 1980 roku, akurat było kilka ciepłych nocy, mamy więc szansę. Na razie przez sześć pięter mamy szansę podziwiać i komentować towarzystwo niebieskookiej blondynki, nie tylko w swych bujnych kształtach dorodnej, ale też wyposażonej w długą szyję, co u Szwedek naturalne, a szyja zwieńczona była piękną twarzą, co u Szwedek nie było tak oczywiste.

– Masz ładną sąsiadkę, Bolo – zagaiłem.

– Nie jest moją sąsiadką, mieszkam tu od trzech lat, nigdy jej wcześniej nie widziałem.

– Jest szósta rano, zatem masz sąsiada, któremu możemy tej nocy tylko zazdrościć.

– Zazdroszczę mu trzymania jej cycuszek – między drugim piętrem a pierwszym określił się Bolek. Szwedka stała oparta plecami o ścianę, mając drzwi po prawej stronie, po drodze jeszcze guziczki z numerami pięter, ale nas interesowały dwa ostatnie zapięte guziczki pomarańczowej bluzki, a jeszcze bardziej to, co wyglądało spomiędzy dwóch rozpiętych, nie dziwię się zatem, że Bolo w tym rozcięciu bluzki utknął.

– Myślę, że dupcia jest na pierwszym miejscu – zaripostowałem, spoglądając na okrągłe miejsca poniżej pleców, patrząc okiem rentgena, bo była w opiętych dżinsach. Omiataliśmy wzrokiem sylwetkę blondynki coraz śmielej, ona też nas spokojnie taksowała, obojętność jej spojrzenia nie zbijała nas z pantałyku. Staliśmy bark w bark, też oparci o ścianę, naprzeciw niej i bezczelnie robiliśmy swoje, gapiąc się niby obojętnie, ale jednak intensywnie.

– Tak, zgadzam się z tobą, dupcia na piątkę w skali jeden do pięć – gorliwie przytaknął Bolo, zatrzymanie windy było dobitną kropką i wykrzyknikiem zarazem.

– A co, podoba się? – Powiedziała Szwedka czystą polszczyzną, popatrzyła na nas z rozbawieniem, ale też pewnym ukontentowaniem, pchnęła drzwi i poszła przed siebie, kołysząc biodrami, pewnie bardziej niż zwykle.

Staliśmy jak dupy wołowe, skoro o tej najniższej części pleców mowa, staliśmy z rozdziawionymi gębami, ledwo zdążyłem stopę w drzwi wstawić, bo by winda odcięła nas od oddalającego się widoku, który o poranku był lepszym budzikiem niż kawa. Za chwilę już śmialiśmy się z tego, pogratulowaliśmy sobie porannej rozmowy z przygodną Szwedką, która okazała się być naszą rodaczką, zdawaliśmy sobie sprawę, że rozmowa w windzie była niepowtarzalna, co znaczy, że nigdy się już nie powtórzy. Żałowaliśmy braku refleksu, bo należało za polską Szwedką od razu popędzić, ciepłymi słowy ją przepraszać. Kto wie, czy te słowa nie roznieciłyby czegoś całkiem gorącego, ale czcze rozważania dupy wołowej nie mają sensu, zatem ogary poszły w las, czyli rozpoczęliśmy exodus z naszych popiołów, że nawiążę do pierwszych słów epopei Żeromskiego. Poszliśmy z koszykami po grzyby, udaliśmy się nie tyle do lasu, co do parku. Szwedzi mają taki zwyczaj, że planując budowę nowego osiedla na obrzeżach lasu, wycinają tylko część drzew, zostawiając spore ich kępy, zagajniki wręcz. W rezultacie mieszkańcy nowego osiedla spacerują wśród dorodnych już drzew, poszycie z mchem i porostami jest podłożem naturalnie leśnym, a nie sztucznie ufryzowaną strukturą parkową. Budowanie domów wśród tych zagajników nie jest inwestycją łatwą zapewne, ale jednak możliwą. Mieszkańcy nie muszą czekać kilkudziesięciu lat, żeby się wokół ich domów zrobiło zielono. Zbieraliśmy zatem z Bolkiem podgrzybki i prawdziwki sto metrów od domu, niekiedy zapędzaliśmy się do pół kilometra, ale nie więcej. Szwedzi mają jeszcze tę interesującą dla nas przypadłość, że zbierają i jedzą z grzybów wyłącznie kurki. Jeśli ktoś oprócz nas zbierał grzyby, to mogliśmy spokojnie pozdrowić go po polsku, a nie bawić się w szwedzkie gulgotanie.

– Plon, niesiemy plon! – Wyśpiewywaliśmy z Bolkiem na dwa głosy, stając w progu z pełnymi koszami.

– Ojej, rzeczywiście plon – radośnie przywitała nas Ola, widząc menisk wypukły w obu koszach. – Na obiad zjemy smażone, resztę przerobię od razu na marynaty.

– Pomogę ci, Olu, znam trzy rodzaje marynat grzybowych – Pochwaliłem się natychmiast. – To jedna z nielicznych moich umiejętności, tych praktycznych.

– Dziękuję, z pomocy skorzystam – ucieszyła się Ola. – Rozszerzę zatem repertuar moich marynat, a w dobry nastrój, mam nadzieję, wprowadzi nas Bolek… – Tu Ola zawiesiła głos, by mnie bardziej zaciekawić. – Będzie nam przygrywał na gitarze, akompaniując sobie do nowych wierszy, które ci na pewno dał do czytania, ale z gitarą są bardziej zrozumiałe. – Skierowała grymas uśmiechu w kierunku Bola, bo ona ze swym matematycznym umysłem była wrażliwa na wierszowaną mowę wiązaną, bo przecież matematyka to taki inny rodzaj poezji, jednak wciąż musiała dokumentować, że nie odda nikomu pozycji pierwszego krytyka twórczości Bolka, i akcji, i wierszy, i malarstwa, bo Bolek buszował wszechstronnie na polach sztuki, nie zważając, czy to jego rozpasanie artystyczne komuś się podoba, nawet Oli.

– Zawieziemy Zdzicha do Basi! – Odkrywczo krzyknął Bolek, strojąc gitarę. – Basia lubi się wydawać. Od rana chodzą mi po głowie polskie Szwedki. Co ty na to, Olu? – I Bolek zaczął swoją melorecytację, ale zdążył jeszcze porozumiewawczo mrugnąć do mnie, chętnie w ten sposób nawiązał do naszych porannych uniesień adrenaliny w windzie.

– Kto zacz, owa Basia? – Podjąłem podrzucony przez Bola wątek.

– Mama Zygi, to kolejny tutejszy polski poeta – odpowiedziała Ola.

– Żwawa jeszcze kobiecina, mama poety? – Chciałem oczywiście wiedzieć coś więcej.

– Ma czterdzieści trzy lata i cztery małżeństwa za sobą, zaraz do niej zadzwonię – ruszyła w kierunku telefonu Ola.

– Kuj żelazo póki gorące – spośród swoich wersetów wyśpiewał Bolek jasny przekaz.

– Wieczorem jedziemy, w koszyk po grzybach pakujemy czerwone wina i zgodnie z zaleceniem Bola od razu kujemy. Basia ucieszyła się, bośmy się już jakiś czas nie widzieli, jest ciekawa poznać naszego gościa prosto z Polski, oczywiście na razie nic więcej o tobie nie mówiłam, na jej pytania odpowiedziałam: „Basiu, sama zapytasz Zdzicha, o co chcesz”. – Ze śmiechem referowała Ola treść rozmowy telefonicznej. Podkręciliśmy zatem tempo prac z grzybami, po czterech godzinach mieliśmy nie tylko dwanaście słoików marynowanych grzybków, byliśmy ponadto już po obiedzie, na który złożyły się duszone w śmietanie prawdziwki, na koniec przez dziesięć minut przesmażone na maśle, do tego ziemniaki puree zapiekane w piekarniku, proste polskie jedzenie. Jeśli chodzi o moje trzy rodzaje marynowania, to Ola w trakcie uśmiała się do łez, bo sposoby marynowania różniły się jedynie zawartością octu w zalewie, ale uwaga, te z minimalną ilością octu należało dłużej pasteryzować.

Do Basi pojechaliśmy wysłużonym fordem combi Bolka, pojazdem do wszystkiego, razem z noclegiem dla dwóch osób w razie potrzeby. Do Tulleberg było dwadzieścia pięć kilometrów, ponadto w jednym koszyku hiszpańskie wina czerwone półwytrawne, w drugim cztery słoiki marynat i kolekcja świeżych, dobrze dobranych borowików szlachetnych.

Drzwi otworzyła nam rudowłosa pani tak ujmująca, o tak ciepłym wejrzeniu, że od razu zapomniałem i o Runie, i o piękności z windy, której nie da się już raczej spotkać, ale zapomnieć nie tak łatwo było, a jednak. W związku z powyższym zapomniałem języka w gębie, oczu na szczęście nikt nie wyłupił póki co, wodziłem więc nimi za Basią. Bohaterka wieczoru widać przyzwyczajona była do tego, że robi na mężczyznach takie, a nie inne wrażenie, bo z wyrozumiałym uśmiechem przyjmowała różne moje gesty głowy i rąk, tylko taki dialog był z mojej strony możliwy. Na pytania kierowane do mnie odpowiadała Ola, co wymuszałem na niej błagalnymi spojrzeniami. Szczęśliwie dla mnie wśród różnych zajęć gospodyni musiała się ode mnie czasem odwrócić, bo szła po czajniczek z herbatą, a to po lampki do wina, synalka poety nie było, była więc jedyna do zajęć, które spadły na nią wraz z gośćmi.

– Basiu, myśmy się już nagadali – zmieniła swój ton Ola na pytający. – A powiedz, co u ciebie, bo już nie widzieliśmy się ze trzy miesiące?

– Nie będzie to dla was wielką nowiną, sami mówiliście, że wydawanie się za mąż jest moim głównym hobby, stało się, wkrótce wyjdę za mąż po raz piąty. Mojego Larsa poznacie przy następnej wizycie, trzeba będzie zrobić jakieś party i przedstawić go grupie przyjaciół. Teraz jest daleko na północy, skończył dzisiaj „test łosia”, już pakują się z kolegami do busa i około północy wrócą do Sztokholmu.

– Był w weekend na polowaniu? – Wiadomość, że w życiu Basi jest jakiś Lars, była wiadomością smutną, ale ta wieść zwróciła mi mowę, od razu więc zacząłem jej używać.

– Nie, sezon polowań na łosie zaczyna się w ostatniej dekadzie października, teraz zainteresowani przechodzą „testy łosia”, taki skomplikowany egzamin strzelecki. Lars dzwonił, że zdał, będzie więc mógł ustrzelić w tym sezonie łosia.

– W menu weselnym będzie zatem dziczyzna – uradował się Bolek.

– Mamy z Larsem taką nadzieję, ale jeszcze trzeba to danie wytropić i zgodnie z zasadami sztuki myśliwskiej upolować, ale o szczegóły trzeba pytać Larsa. Ja się nie dopytuję, nawet jestem przeciwko polowaniom, ale jako zakochana kobieta okazuję zrozumienie, wygląda to może nawet na zainteresowanie, bo wszystkich jego opowieści wysłuchuję, wiecie, jak to jest. – Uśmiechnęła się filuternie rudowłosa Basia, a mnie ścisnęło za serce, że ktoś mi zdmuchnął sprzed nosa taką atrakcyjną narzeczoną. Basia nawet tego nadanego jej statusu mojej narzeczonej nie poznała… I nie było już sensu odkrywać naszych zamiarów w tym względzie.

W następny weekend pojechaliśmy z Bolkiem czterdzieści kilometrów na północ, nad jezioro Melar, by łowić ryby siecią. Zatrzymaliśmy się nad brzegiem jeziora, Bolek wytaszczył sieć i namiot. W fordzie Bolka dwie osoby mogły całkiem wygodnie spać, ale Bolek zaproponował ciekawsze rozwiązanie, nocleg pod namiotem na wyspie.

– A jak się dostaniemy na wyspę? – zagadnąłem Bolka.

– Widzisz w oddali zabudowania? To Naturskolan, w szwedzkim systemie oświaty często spotykana, powiedzmy po naszemu szkoła współżycia z naturą.

– Na czym to współżycie polega?

– Dzieciaki w szkole są od poniedziałku do piątku, kiedy rodzice zabierają je do domu. W tym czasie oprócz przedmiotów ogólnokształcących zajmują się zwierzętami, bo przy szkole są stajnie i obory, uczą się uprawiać warzywa i owoce w przyszkolnym ogrodzie. Widzisz, że dookoła są lasy, zatem chodzą nie tylko po leśnych ścieżkach dydaktycznych, ale tego, co widzą na fotografii, mogą dotknąć, owoce runa leśnego mogą się nauczyć przetwarzać. Będziemy mieli na wyspie czas, jest dopiero piątkowy zmierzch, opowiem ci potem więcej, jakie możliwości na przykład daje im jezioro, ale teraz musimy się spieszyć, lepiej rozbijać namiot, gdy jeszcze cokolwiek widać. Chodź ze mną po łódkę, między nami a szkołą jest pomost na jeziorze, tam czekają na nas łódki.

Rzeczywiście do pomostu były przytroczone łódki, jedynie konopnymi linkami, w każdej leżała w środku para drewnianych wioseł, odcumowaliśmy jedną i popłynęliśmy w kierunku Bolkowego forda, jakieś sto pięćdziesiąt metrów, załadowaliśmy ekwipunek, z jedzenia mieliśmy jedynie kilka kanapek, ale za to wszelkie niezbędne do ryb przyprawy, także miniruszt, taki do kładzenia na kamieniach przy ognisku. Do wyspy było około pięciuset metrów, uwinęliśmy się z przygotowaniem biwaku szybko, stosownej polanki wśród drzew Bolek używał do tego od trzech lat, leżała obok ogniskowego kręgu kupka chrustu i stosik suchych gałęzi, to było świadectwo zapobiegliwości Bola, gdy kończył poprzednie rybaczenie. Po kilku minutach namiot był rozbity, a my płynęliśmy już z siecią wokół wyspy do ulubionego Bolkowego miejsca przy szuwarach, wkrótce zapadła ciemność, ustawianie sieci w odległości dziesięciu metrów od wystających szczytów sitowia nie było więc łatwe.

– Gdybyśmy przyjechali pół godziny wcześniej, to zarzucilibyśmy sieć za widna – skomentowałem to nasze uwijanie się z siecią, robione po omacku.

– Nawet gdybyśmy przyjechali wcześniej, to i tak czekalibyśmy z tym do zapadnięcia ciemności, nawet jeśli ktoś teraz przez lornetkę widział światełko latarki, to nie widział rzeczy samej w sobie, bo mimo że nikt nie zajmuje się ściganiem tego, co robimy, to ostrożności nigdy za wiele, dlatego wyciągniemy sieć o brzasku, budzik stanowi ważną część naszego wyposażenia.

– Dlaczego nikt nie ściga kłusowników?

– Bo ich praktycznie nie ma, poza garstką Polaków, takich jak ja; Szwedzi są legalistami, przepisy mówią, że siecią nie można łowić bez rybackiej licencji, nikt więc nie łowi, nawet mało kto z naszych to ryzykuje, ja nie znam żadnego – zaśmiał się Bolo.

Bolek pracując w agencji reklamowej, zarabiał wystarczająco dużo, by kupować ryby w dowolnej ilości. W agencji z dwudziestu grafików i kreślarzy tylko dwóch umiało rysować manualnie, w tym Bolek, zatem oprócz sześciu tysięcy koron, co ówcześnie w roku 1980 było równowartością tysiąca pięciuset USD, to jeszcze brał zlecenia do domu, widziałem pewnego wieczoru, jak rysował sylwetki ludzkie w różnych pozycjach do książki z asanami Hathajogi. Bolek miał w sobie wciąż dobrze zachowane cechy anarchisty, takim go poznałem, myślę, że jako staruszek na wózku inwalidzkim będzie umiał zrobić coś nielegalnego, dla czystej przyjemności, ot l’art pour l’art, sztuka dla sztuki, jak mówią Francuzi. Jeśli dołożyć do tego praktyczne umiejętności przetrwania w ekstremalnych warunkach, to Bolek przeszedł właściwą szkołę w Łodzi, gdy po maturze, skłócony z ojcem, mieszkał przez rok po piwnicach i strychach, przechodząc przyspieszoną szkołę życia wśród tak zwanego elementu na Bałutach, gdzie kurwa i złodziej to chleb powszedni. Jak zdobywać chleb powszedni, pokazał mi Bolek w któreś wakacje, gdy przed wyruszeniem w Polskę dorabialiśmy w spółdzielni „Żaczek”. Właśnie swobodnie wydaliśmy niemal ostatnie pieniądze na życie nocne, bo już mieliśmy nagraną kolejną pracę, zmywanie po malarzach w Zakładach Farmaceutycznych „POLFA”, gdy okazało się, że remont się tam przedłużył, że pracę i zaliczkę będzie można podjąć za kilka dni. Zajrzał nam głód w oczy, a raczej w kiszki, ale Bolo kazał mi iść ze sobą do sklepu, prosił, żebym razem z nim zagadywał sklepową, pamiętam, że tematem było wypełnianie kuponu totolotka systemem, który znacznie zwiększał szanse. Oparliśmy się o ladę tak, by sklepowa była wzięta w dwa ognie, czyli będąc w środku, zmuszona była patrzeć raz na Bola, raz na mnie, a jak ja mówiłem akurat dłuższą frazą, to Bolo spokojnym ruchem prawej ręki, w rytmie dotychczasowej gestykulacji, wyjmował z drucianej skrzynki, która stała na ladzie, litrową butelkę mleka, wkładał w tym samym rytmie do torby trzymanej w lewej ręce poniżej lady, po czym to wszystko nie spiesząc się, wykonał jeszcze dwa razy, niemal przed nosem sklepowej. Oprócz zagadywania o totolotku miałem w tym czasie za ostatnie nasze grosiki kupić sześć bułek, grzecznie, ale grymaśnie je wybierając spośród podtykanych mi przez sklepową. Później wyjaśnił mi Bolo, że najważniejszą właściwością tego aktu zaradności jest zachować stały rytm gestów, od wejścia do sklepu poczynając, żadnego ukradkowego skradania się, broń Boże, bo to od razu widać. Tak się robi tylko w złych filmach, wyjaśniał Bolo. Wszystko poszło szybko i skutecznie, cała akcja trwała raptem kilka minut, ale przygotowanie dużo dłużej, bo należało wybrać mały sklep, gdy nie ma akurat w nim ruchu, w dodatku nie powinien być prywatny, a takie też w Krakowie były, sprawdzało się, czy w szyldzie jest napis PSS „SPOŁEM”, co znaczyło, mówił Bolek, że okradamy największego złodzieja, czyli państwo, które permanentnie nas okrada. Hm, jakby tego nie oceniać, faktem były trzy dni przetrwania, które mi tą lekcją zaradności Bolo zafundował. Wykonaliśmy w ciągu trzech dni dwa takie bezkrwawe napady na sklepy z nabiałem, w rezultacie jedliśmy codziennie po dwie bułki i wypijaliśmy po litrze mleka na głowę. Był to skromny wikt, ale przeżyliśmy. Nie wiem, jak Bolo, przechodząc szkołę życia na Bałutach, ukończył pierwszy rok fizyki na Uniwersytecie Łódzkim, ale udało mu się. Potem przeniósł się do Krakowa, zmieniając kierunek studiów na bardziej ludzki, jak mu się wydawało, najważniejszy chyba był fakultet imieniem Kraków, z całą swoją artystowsko-hippisowską atmosferą, w którym łódzkie doświadczenia wciąż się przydawały. Jednego razu do baru mlecznego na Siennej, gdzie chadzaliśmy rano na kakao i bułkę z masłem, wpada długowłosy Miecio i z przejęciem opowiada, dosiadając się: – Słuchajcie, wczoraj o drugiej w nocy napadł na mnie i Bola bandyta z nożem, żądając oddania pieniędzy! – No i co – pytam? A Miecio na to – wtedy Bolek z zza cholewy wyjął nóż dłuższy i bandyta uciekł.

Wróćmy do naszych baranów, czyli na wyspę. Jedliśmy przez całą sobotę i niedzielny ranek ryby, które przyrządzaliśmy na wszelkie możliwe sposoby, dostępne w tych biwakowych warunkach. Zjedliśmy w ten sposób półkilowego szczupaka, dwa liny. Na zupę rybną w kociołku poszło kilka leszczyków i płoci. W sobotę o piątej rano wyciągnęliśmy więcej ryb, ale je wypuściliśmy, bo na domowe wyroby z ryb mieliśmy zabrać poranny połów z niedzieli, żeby ryby zawinięte w pokrzywy i liście chrzanu dojechały do Olinej kuchni świeżutkie. Biwakowaliśmy, łażąc po wyspie, trochę też wylegując się przy ognisku… I przede wszystkim gawędząc. Oprócz wspomnień, które zawsze wracają w takich chwilach, zajmowaliśmy się tym, co niesie dzisiaj i jutro, jako poniedziałek, wtorek i najbliższa przyszłość. Wyjechałem z Polski 21 sierpnia, kiedy już trwały w Stoczni Gdańskiej strajki sierpniowe, nawet w Orbisie w Katowicach nie umiano mi powiedzieć, czy chodzą promy, bo nie mogli się tam dodzwonić, ale diagnozowano, że raczej tak, przecież z Polski wyjeżdżają promem także Szwedzi, mają tak jak ja bilety na określony dzień. „Pojedzie pan, to się przekona”. Tak też zrobiłem, miałem sto USD w ramach promesy orbisowskiej, sto następne uskładane poprzez zakupy u koników pod Pewexem… I tak zaopatrzony wypłynąłem promem, okazało się, że póki co chodzą. I już w domu u Oli i Bolka śledziłem, co tam się dzieje w kraju. Telewizja szwedzka była cały czas w stoczni, codziennie więc oglądaliśmy godzinny „Rapport från Polen”, czyli „Raport z Polski”, wiedzieliśmy dokładnie, jaki jest bieg zdarzeń, tego widzowie i słuchacze polskich mediów nie mieli.

– Obalają nam właśnie komunę, a ja tu w wolnym kraju z tobą, Bolek, poleguję przy ognisku, rybkę zagryzam rybką kolejną, aż się głupio czuję, że mi tak dobrze – rzuciłem w stronę Bola, który przewracał ruszt na drugą stronę.

– Z tym obalaniem to jeszcze trochę poczekajmy – odparł Bolek.

– Ja też myślę, że walec Jaruzela te sławne porozumienia sierpniowe rozjedzie – odparłem. – Byle ten walec nie potrzebował gąsienic ze wschodu.

– Nie, węgierski wariant z ‘56 się nie powtórzy, wystarczy własny przybornik tak zwanych resortów siłowych. Tu masz, Zdzichu, wzorcowy wariant socjalizmu, trzeba cię tylko ożenić, tak będzie najszybciej, już po roku będziesz mógł odwiedzać rodzinę w Polsce.

– Na razie idzie jak po grudzie. Basia była, mniam, aż ścisnęło mnie za serce, gdy się dowiedziałem o tym Larsie. Jak można w wieku czterdziestu trzech lat być taką fajną laską i to po czterech małżeństwach?

– Szwedzki socjalizm tak Basi służy – powiedział Bolek z naciskiem na szwedzki. – Poza tym ona w tych związkach małżeńskich jest bardzo higieniczna.

– Co to niby znaczy?

– Jak tylko w małżeństwie pojawiają się pierwsze symptomy niezrozumienia, jakieś niespójności, to Basia się rozwodzi.

– Rozumiem, a jej urok jest tak zniewalający, że mężczyźni niczego jej nie odmawiają, nawet rozwodu – dodałem odkrywczo. – Ale po co się zaraz żenić, wychodzić za mąż? Jest jeszcze coś takiego jak nieformalny związek.

– Tak pojmowany związek bratnich dusz i ciał nie jest możliwy u Basi, jest w tym względzie tradycjonalistką, warszawianką, ale z tych przedwojennych warszawiaków, właściwie jej rodzice są z podwarszawskiego dworu, Basia ma pewne rzeczy wyssane z piersi, jak to mówią: z mlekiem matki.

– Z jej piersi także warto ssać, cokolwiek tam jest do wyssania, a niech cholera weźmie tego Larsa… No dobra, tę kartę trzeba zamknąć, w odwodzie jest jeszcze Runa, ale jej się boję…

– Basi się nie boisz, a Runy tak?

– Bo Basia mogłaby być żoną na niby czy prawdziwą, a w razie potrzeby zwróciłaby wolność… Czuję tę jej szlachetność w obcowaniu z mężczyznami. A z Runą to by mogło pójść nie wiadomo dokąd, jest bardzo interesująca, z jednej strony kobieca, ale też bije od niej pewna władczość, nasz związek zacząłby się szybko układać na jej warunkach, których przed ślubem nie poznam. To bardzo intrygująca, tajemnicza osoba.

– Lista kandydatek jeszcze się nie wyczerpała, ale miejmy Runę na wszelki wypadek w odwodzie – podsumował matrymonialne rozważania Bolek. – Czas się stąd zwijać, mamy już południe.

Spakowaliśmy nasz dobytek, w tym rybie trofea, z których największy był trzykilowy szczupak i kilowy sandacz. Płynęliśmy do brzegu w kierunku Bolkowego forda, gdy dostrzegliśmy na szkolnym pomoście kobiecą sylwetkę.

– Na przystani czeka dyżurna nauczycielka. Zauważyła, że nie ma łódki, ale już nas widzi. Ja będę pakował graty do samochodu, a ty, Zdzichu, popłyniesz wzdłuż brzegu i przycumujesz łódkę, przy okazji pogadasz sobie z nią po szwedzku.

– Znam tylko kilka zwrotów w tym języku, dzień dobry, dziękuję, miło mi…

– Nie szkodzi. Do rozmowy wystarczy jedno słowo. To będzie w zasadzie monolog, kiedy ona na chwilę przerwie i spojrzy pytająco na ciebie, ty mów wtedy: „Juste!”.

– Co znaczy to słowo?

– Mniej więcej nasze „jużci”, co będzie znaczyło, że całkowicie się z nią zgadzasz. Ona powie, że mogliśmy zajść do szkoły i powiedzieć, że potrzebujemy łódki, ona by nie czyniła trudności, bo dzieci wyjechały na weekend do domów, łódki nie będą więc do jutra używane. Poinformuje cię, że niepokoiła się, czy łódka była źle przycumowana i porwała ją fala, czy ktoś ją pożyczył, poprosi cię, żebyś w przyszłości wstąpił do szkoły, że zawsze jest ktoś z nauczycieli na dyżurze i na koniec zapyta, czy się z nią zgadzasz, że tak będzie najwłaściwiej.

Postąpiłem zgodnie z radą Bolka, a ów monolog z pytającymi pauzami wykonała osoba płci żeńskiej w wieku nieokreślonym, ubrana powściągliwie, z upiętym z tyłu blond kokiem. Była w obejściu uprzejma, mówiła cały czas z dłońmi splecionymi na podołku. Pomyślałem wtedy, że była repliką angielskich guwernantek z powieści Jane Austen czy Charlotte Brontë, mógłbym tak sobie wyobrazić postać Jane Eyre i od razu uśmiechnąłem się do tej trafnej myśli. Wtedy nauczycielka z Naturskolan przerwała, patrząc na mnie z uwagą. Powiedziałem od razu dwa razy: „Juste, juste” i odetchnąłem z ulgą, bo grzeczne pouczenia miały swą kontynuację, już do końca słuchałem ich w skupieniu, nie oddalając się odrębną myślą ani przez sekundę. Na koniec dorzuciłem z własnych skromnych zasobów: „Tack”, co znaczyło „dziękuję”, było łatwe do wypowiedzenia i stosowne, mógłbym jeszcze dodać „przepraszam”, ale zapomniałem, które z kilku wersji pasowało do kontekstu. Do samochodu dotarłem pieszo, rozbawiony Bolek wysłuchawszy mojej opowieści, skomentował, że niewykluczone, że to była panna, niekoniecznie na wydaniu, ale gdyby nad nią popracować, to kto wie… Na koniec zaprzeczył sam sobie. – Nie, narzeczeństwo trwałoby zbyt długo, a potem zaklęcie i nie opuszczę cię aż do śmierci nie byłoby li tylko symbolicznym, bez taryfy ulgowej dla twojego pojmowania czasu, Zdzichu.

W następny weekend, dokładnie w sobotę, wyruszyliśmy do kolejnej narzeczonej, nominowanej przez moich przyjaciół, znowu wizyta była uzgodniona, lecz ten ważny dla mnie szczegół był jak zwykle na razie tajny. Jechaliśmy samochodem znowu na północ, ale raptem sześć kilometrów główną drogą, na ostatnie dwa kilometry wjechaliśmy między leśne zagajniki, wśród nich mijaliśmy bardzo luźno rozrzucone parterowe drewniane domy, pod jeden z nich podjechaliśmy

– Hm, stary dom, ale to zaleta, nim się wejdzie, już się czuje, że ma duszę – oceniłem, taksując go w linii poziomej i pionowej.

– Oby duszę dziadków, a nie ojca Dagmar – wyjaśnił Bolek – starego skąpca. Kilometr przed zjazdem z głównej drogi, na dużym podjeździe stały trzy tiry, po prawej stronie, to przedsiębiorstwo przewozowe tatusia. Dagmar z czterech tysięcy koron, które zarabia jako tłumaczka – płaci ojcu co miesiąc osiemset koron za ten dom, wyobrażasz to sobie?

– Oj, Boluś – strofowała męża tuż przed drzwiami wejściowymi Ola – nie jesteśmy w Polsce, gdzie rodzice wspomagają dzieci nawet, gdy są dorosłe, a domy na nich przepisują. W Szwecji nie traktuje się takiego procederu jak ten jako skąpstwo, mówią, że to jest składowa właściwego wychowania pociech, a one i tak po śmierci rodziców dziedziczą po nich wszystko.

– No dobra, niech tam – zgodził się niezbyt skwapliwie Bolek, byliśmy już w przestronnej, przeszklonej sieni. – Jakoś cicho, może Dagmar jeszcze nie wróciła z miasta.

– No to wchodzimy dalej, tu często nie zamyka się domów – wyjaśniła Ola. – Spokojnie obejrzysz wnętrze gniazdka twojej, mam nadzieję, przyszłej.

W środku było jak w skansenie, gruby drewniany stół, gruby w każdym miejscu, miał nie tylko tęgi wyżłobiony czasem blat, ale i solidne nogi. Pod trzema oknami drewniane ławy, pomiędzy oknami skrzynie z okuciami, a w aneksie kuchennym nad kaflowym piecem, w starym stylu, był gliniany okap, po bokach półeczki z zastawą i mnóstwem różnych sympatycznych „pierdółek” niewiadomego przeznaczenia. Cały dół stanowiła głównie jedna przestrzeń, jakieś sto metrów kwadratowych, plus łazienka i jedna sypialnia. Podobało mi się, wnętrze było ciepłe, ujutne.

– Idziemy na zabudowany strych – wskazał Bolek ramieniem drewniane schody.

Najpierw była też duża wolna część, ale co dalej, to już nie wiem, bo naszą uwagę skupił wyłącznie długi stół, a przy nim siedzące nieruchomo osoby, osiem sylwetek patrzących w różne strony, na sufit, w okna, w blat stołu, ale nie w kierunku schodów, skąd się wyłoniliśmy. Dawało to szansę patrzeć na tę jakby zbiorową rzeźbę w sposób nieskrępowany, tak trwaliśmy kilka sekund naprzeciw siebie, znieruchomiała grupa i my, po czym rozległ się z jedenastu gardeł wrzask na wszelkich możliwych samogłoskach, a następnie śmiech, w którym dało się wyodrębnić chichot, pisk, rechot i formy pośrednie, z form pośrednich najmocniej przebijał się kwik.

Dagmar była śniadej cery, z długimi kruczoczarnymi włosami, mogłaby uchodzić za Hiszpankę czy Greczynkę. Od razu powiedziała – widząc, że Ola sięga do kosza, który dzielnie unosił na ramieniu Bolek – że na stole już wszystko jest, co trzeba, że zmieści się najwyżej wino, zmieściły się jeszcze nawet dwa. Ola upchała ponadto upieczony przez nią makowiec, wiedziała doskonale, że będzie miała chociażby z tego powodu swoje pięć minut… I miała, było to najbardziej mlaskające pięć minut wieczoru. Dagmar rozmieściła nas przy stole, mnie usadowiła koło dwudziestodwuletniego młodziana mówiącego po rosyjsku, a jakże, taki ktoś w tej ósemce musiał się przecież znaleźć. Kolejnym działaniem Dagmar było dzwonienie łyżeczką w lampkę z winem i oznajmienie, że prosi o wypicie za zdrowie jej i narzeczonego Stefana, że wbrew wszelkim orzeczeniom wróżek, a w szczególności przyjaciół, oto się po roku znowu zeszli, poprosiła o wypicie w intencji, że będą ze Stefanem płynąć jednym nurtem rzeki, że dopłyną razem aż do Styksu… I takie tam, poetyckie westchnienia. Nowo przybyła trójka, czyli Ola, Bolek i ja, popatrzyła po sobie znacząco i równie gorliwie wzniosła kielichy jak pozostali. Takie zebranie młodych osób, my z Bolkiem byliśmy najstarsi, raptem trzydziestojednoletni, łatwo rozkręca się towarzysko, wina szły jedno po drugim, a jak były na stole tylko butelki puste, to Stefan, wreszcie jakiś Szwed z imieniem do rzeczy, błyskawicznie zamienił je na pełne, spotkało się to z aplauzem pewnie równym sławnemu zdarzeniu w kanie galilejskiej.

– A powiedz, Ziichu – zwrócił się do mnie po angielsku Stefan, po postawieniu na stole ostatniej butelki – gdzie ty tam mieszkasz w Polsce?

– W Oświęcimiu – odparłem niezbyt głośno.

I zapadła cisza, i wiedziałem od razu, że ona nastała i że to będzie trwało, że tym ludziom, którzy niczemu nie zawinili, nie po to się spotkali… Że im będzie z tym coraz trudniej.

– Słuchajcie, tam mieszka czterdzieści tysięcy ludzi – od razu poczułem niezręczność zawartą w tej liczbie, bo inne liczby zamigotały im w głowach.

– Tam mieszkają ludzie? – Odezwała się blondyna o pociągłej twarzy, taki Max von Sydow w spódnicy, przy czym słowo tam zabrzmiało i odpowiednio głucho i ostatecznie.

– Tam – postanowiłem odczarować to słowo – jest miasto, w którym żywi ludzie robią to, co wszędzie, chodzą do pracy, oglądają telewizję, rozmnażają się… Wracajmy do miejsca, w którym byliśmy, my żywi przy stole Dagmar – brnąłem, bo już przecież nie było powrotu, podniosłem kielich. – Skål, na zdrowie, prosit, bottoms up!

Wypiliśmy, bo takie padło hasło, ale w gestach i powtórzonych po mnie słowach była jakaś podniosłość. Postanowiłem jakiś czas się nie odzywać, żeby atmosfera wróciła na poprzednie tory, żeby Dagmar ze Stefanem znów zaczęli płynąć wspólnym nurtem, żeby reszta stroiła z nich i siebie samych dalej żarty jak przedtem, żeby wróciła poprzednia wesołość. To się nie mogło udać. Zatopiony w sobie porównywałem dwie cisze, tę rzeźbę przy stole, gdy weszliśmy na poddasze i ten stężały kamień sprzed kilku minut, też rzeźbę, ale nie miała ona nic z lekkości tamtej, która frunęła, jakby ją sformatował Alexander Calder. Moje rozmyślania przerwał siedzący obok rosyjskojęzyczny koleś, zagadywał mnie jednak zbyt gorliwie, odpowiadałem więc zdawkowo i szybko go zniechęciłem. Nie chciałem mu dać tej satysfakcji, że coś tu zatachluje, że mi pomoże, sobie niech synek pomoże, za karę nie zapamiętałem jego imienia. Dawał mi w ten sposób sygnały, że mam się nie czuć winowajcą, oczywiście że nie byłem winowajcą, dałem im przecież szansę, powiedziałem Oświęcim, a nie Auschwitz, ale i tak w sekundę pojęli. Użyłem słowa winowajca zupełnie niepotrzebnie, ale już tego nie cofnę. Nie byłem winny, ale czułem się jednak winowajcą. Na szczęście młodość radzi sobie z odnową tego, co jej właściwe, po godzinie głowy i serca parowały więc coraz intensywniej, wtedy mrugnąłem do Bolka, który siedział po drugiej stronie stołu, on delikatnie szturchnął Olę i mogliśmy już pożegnać rozgestykulowaną ósemkę, która jeśli wciąż nazywać ją rzeźbą, to ruchomą rzeźbą w przestrzeni unoszoną oparami dymu nie tylko Marlboro i Gauloises, ale popularnej wtedy „marychy”. Pożegnaliśmy poddasze, które szczęśliwie tylko przez chwilę było salą tortur, potem znowu zaczęło żyć zgodnie ze swym powołaniem.

Zdarzenie na poddaszu Dagmar przypomniało mi inne, dużo wcześniejsze. Jechałem autobusem wraz z innymi dzieciakami na kolonie letnie w Tolkmicku, miałem ówcześnie jedenaście lat. Aby dotrzeć nad Zalew Wiślany, musieliśmy pokonać prawie sześćset kilometrów, zatem przez cały dzień pokonywaliśmy także zasoby kanapek, kompotu i herbaty, plecaki stawały się coraz lżejsze. Mieliśmy wiele postojów, najczęściej gdzieś przy lesie, ale też w miastach, by topniejące zapasy można było uzupełniać, ale zamiast kolejnej bułki czasem dzieciaki kupowały lizaki czy dropsy, też kaloryczne zresztą. Na parkingu przyleśnym przed Częstochową trafiło się nam, gdy już kierowca zapalał autobus, by odjechać, że akurat z dwóch innych autobusów wysypało się mrowie dorosłych wycieczkowiczów, zapewne pielgrzymów. Zaczęliśmy przez szyby autobusu machać do nich rączkami, do takich zwyczajowych pozdrowień dzieciaki są zawsze chętne. Twarze pielgrzymów rozjaśniły się uśmiechami, odwzajemniali pozdrowienia i nagle ich oblicza zaczęły tężeć, uśmiechy znikły, dłonie opadły. Nasz autobus ruszył i widziałem oddalające się, ponuro patrzące za nami twarze. Byłem zaskoczony tym, co się przed chwilą wydarzyło, inne dzieci też, jedynie w kącikach ust wychowawcy błąkał się tajemniczy uśmieszek. On od razu skonstatował, że pielgrzymi przeczytali na autobusie duży napis „Zakłady Chemiczne Oświęcim”, był to bowiem pojazd patrona kolonii, wielkiej fabryki, w której z każdej oświęcimskiej rodziny na ogół ktoś pracował, także mój ojciec Bronisław Bohdziewicz.

A wracając do moich szwedzkich narzeczonych, to przestałem się z nimi spotykać, wpadliśmy z Bolkiem na pomysł, że spróbujemy inaczej mnie zakotwiczyć w Szwecji. Bolek miał już pewną historię swojej aktywności artystycznej w Sztokholmie, pisał wciąż jeszcze po polsku, ale robił akcje plastyczne, nakręcił też półgodzinny film, dla którego produkcji ważnym partnerem był Kulturhuset, tutejszy stołeczny dom kultury. Był to film o kilku włóczykijach, którzy oczekują swego guru na górze za wielkim miastem. Główną kanwę stanowi droga owego guru, staruszka przebijającego się przez tłum, jest on inny od tego tłumu, ubrany we frak, na głowie ma melonik. Kolesie nie doczekali się swego przywódcy, bo tłum go zadeptuje, całkiem niechcący. Fabuła prosta, trochę beckettowska, przywiodła mi na myśl utwór sceniczny „Czekając na Godota”, te konotacje były jak najbardziej zamierzone. Nośność przekazu była zawarta w gestach i spojrzeniach guru oraz tych, którzy na niego czekają. Oni na odległość siebie wypatrują, przywołują, jakby widzieli się poprzez płynącą ulicami mierzwę ludzką. Film zobaczyłem w optymalnych warunkach, bo Bolo zaprowadził mnie do Filmverkstan, producenta filmu o tytule „Mister”. Ci, uprzedzeni telefonicznie, że przedstawiciel polskiego „Pagartu” chce zobaczyć film, kto wie, może to doprowadzi do zakupu i dystrybucji w Polsce, przygotowali dla mnie projekcję. Ja patrzyłem na film, dwaj dyrektorzy, siedzący po obu moich bokach, w tym czasie patrzyli na mnie, by wyczytać z twarzy, czy ta projekcja zmierza w handlowym kierunku, na owych dyrektorów z tajonym rozbawieniem i satysfakcją patrzył Bolo. Bawił się ich kosztem, bo wcześniej przeszedł prawdziwą gehennę, nim się doprosił, by użyczyli mu bezpłatnie kamerę, a potem stół montażowy. Relacje gwałtownie się zmieniły, gdy film dostał nagrodę na jakimś przeglądzie w Belgii i jeszcze bodajże we Francji, zakupiły i emitowały go trzy telewizje: belgijska, kanadyjska i oczywiście szwedzka. Podziękowałem za projekcję, powiedziałem, że zrecenzuję ten film moim szefom jak najlepiej, jeśli by coś miało być na rzeczy, to do dwóch miesięcy się odezwiemy, u nas trochę to trwa, tu pokiwali ze zrozumieniem głowami. Film oceniam jako wybitny artystycznie, mówiłem im dalej, ale dla nas może nieco zbyt nihilistyczny w wydźwięku, zobaczymy, co się da zrobić… Po pożegnalnych formułkach wyszliśmy na miasto i tam mogliśmy ze śmiechem tę specjalną, darmową projekcję komentować. Ta opowieść jest też po to, by ukazać, że Bolek miał właśnie swoje pięć minut, po okresie różnych usiłowań czuł się rozdeptany jak bohater filmu, jednocześnie dla dalszych minut, godzin i dni przydałaby mu się jeszcze jedna bratnia dusza, miał Olę, ale ona uczestniczyła w jego podnietach artystycznych umiarkowanie. Ola była tą częścią związku, której obowiązkiem było przytomnie stąpać po ziemi.

– Wiesz co, Zdzichu – zagaił Bolo – a jak byś tu przyjechał z tym swoim „Vide”, uniwersyteckim teatrem ruchu, który w Katowicach prowadzisz? W spektaklach gra, jak wspominałeś, matka twojej córeczki, pozostaje zatem tylko wymyślić rolę dla malutkiej dziewczynki i…?

– Szalony, Bolo? Co ci się tam wykluwa w tej szwedzko-polskiej głowie?

– Idziemy do Etzlera, dyrektora Kulturhuset – zapala się coraz bardziej Bolo. – Weźmiesz ze sobą folderki, fotki… Resztę zrobi nawijka, to zostaw mnie. Ale czy matka dziecka też chciałaby zostać w Szwecji?

– Myślę, że tak, wciąż wierzy, że nasze wspólne życie jest możliwe. Zostaną inni studenci, może nawet cały zespół, jeśli rzucę hasło, że możemy pracować ze sobą dalej, ale tutaj, w Szwecji.

– Dostaniecie azyl i wszelką pomoc socjalną. No to do dzieła! – Podsumował Bolo.

W Kulturhuset potoczyło się szybko i gładko, wyszliśmy stamtąd dobrej myśli, bo Etzler zadeklarował, że wyśle na Uniwersytet Śląski stosowne zaproszenie, wystąpimy u niego, a ponadto w Uppsali, ma tam kontakty, sprawę należy więc uznać za załatwioną. Uzgodniliśmy, że tygodniowy pobyt zespołu „Vide” w Szwecji najlepiej planować na zimową przerwę międzysemestralną.

Zaproszenie nigdy, niestety, do rektora mego uniwersytetu nie wpłynęło. Ze Sztokholmu wyszło, bo to Ola u Etzlera sprawdziła, byliśmy wystarczająco inteligentni, żeby się domyśleć, co się stało. Po latach, gdy już nastała do dziś nam panująca demokracja kapitalistyczna, dowiedziałem się, że w polskim MSZ była stosowna komórka czytelnicza, dalsza droga listu zależała od treści. Istniały zapewne ważne państwowe powody, by nie stwarzać pokusy dla grupy dwudziestu dwóch studentów z PRL, by szukali w 1981 roku lepszego świata, bo taki przecież nie istnieje. Dość świeży był wtedy przykład kilkuosobowej grupy muzycznej, która po występach w Szwecji tam pozostała.

„Nie żałuj, czego nie przeżyłeś, wyglądaj jutra” – skomentował Wujek Ziuniek przerwany sen szwedzki.

W Szwecji Zdzicho był miesiąc, tylko miesiąc na szczęście, bo gdy wrócił, to zjawisko imieniem Felicja stało z babcią Helą na placyku z huśtawkami przy ulicy Kopernika w Oświęcimiu, z noska coś świecącego wystawało, co Zdzicho kucnąwszy, delikatnie chusteczką wytarł, na co umorusana piaskiem buzia rozjaśniła się, a usteczka wyszeptały słowo: „tata”.

Kilka lat później, gdy Fela miała lat sześć, jej mama spotkała kogoś, z kim chciała ułożyć życie, ale mała dziewczynka odpowiedziała, że nie wyprowadzi się od tatusia. Na prośbę mamy Feli odbył Zdzicho rozmowę z córeczką, by wyjaśnić, dlaczego tak będzie, że będą mieszkać osobno. Mimo najlepszych słów, jakich użył, w tym gorących zapewnień o swej miłości, widział w oczach dziecka smutek, główka kiwała, że rozumie, a oczy mówiły, że jej małe serduszko pękło. Dla Zdzicha były to najbardziej traumatyczne minuty w życiu, gdy tak siedzieli wtedy we dwoje z Felą na ławeczce przed domem przy ulicy Słonecznej na Wełnowcu w Katowicach. Słońce jako takie, owszem, świeciło, bo w sierpniu jest to dla niego naturalnym zajęciem, ale to, czym były zajęte te dwa serca, nie było naturalne. Pękanie serca nie jest właściwe dla człowieka w sierpniowe popołudnie, nie jest też właściwe o innej porze dnia, o innej porze roku, nie jest właściwe nigdy. Nie używa się słowa nigdy? Co za bzdura! Nigdy, nigdy, nigdy! I Zdzicho, i Felicja przez lata zszywali owe pęknięcia, trudno odgadnąć, czy serca z bliznami biją tak samo, ale dobrze się stało, że Szwecja zabrała Zdzichowi tylko miesiąc życia, bo te dwa serca, nawet po przejściach, jednak dla siebie biją.

Ctrl + V

CZĘŚĆ II

ROZDZIAŁ IX

MIŁOŚĆ ZAGŁUSZYĆ?

– Łatwiej frunąć bez spadochronu

– Nina? Ty nie możesz być tą malutką Niną, owszem byłaś ładna, ale to filuterne maleństwo nie mogło przeobrazić się w wampa. Nina, co się z tobą stało, nie mogę z tobą rozmawiać, ty nie jesteś osobą, jesteś wszystkim, czego się w kobiecie boję, ktoś cię na mnie nasłał, siła diabelska jakaś, co ty ze mną masz zrobić, jesteś egzekutorem, a może mi się tylko wydaje, że jesteś, powiedz sama, kim jesteś? Nie mogę cię dotykać, kocham Helenę, masz sobie więc natychmiast stąd pójść – plótł gorączkowo Zdzicho, ale jednocześnie, guzik po guziku, tasiemka po tasiemce, rozpinał, rozwiązywał Ninę z wszystkiego, co nie było nią.

Była wyraźna niespójność między tym ciągiem słów, płynących rwącym, rozwichrzonym strumieniem a systematycznością ruchów dłoni, w szczególności szperających wszędobylsko palców. Nina nie robiła nic, jeśli zalewanie się łzami jest nicnierobieniem, miękko osuwała się w to piekło czy niebo, cokolwiek to było, dokąd wiódł ją Zdzicho, tylko płynące po policzkach łzy świadczyły, że w tej drodze uczestniczy. Zdzicho chciał w nią wejść gwałtownie, z całą surowością samca rzucającego się na samicę, gdy nie wiadomo, czy chce ją zagryźć, czy posiąść, chciał dać i wziąć rozkosz, ale jednocześnie wymierzyć jakby karę, że nie mógł się oprzeć, ukarać ją, bo przecież nie ma nakazu, by być tak ponętną.

I wtedy nagie ciało Niny ruszyło w bezładne konwulsje, napinało się epileptycznie wręcz, w jej rozszerzonych źrenicach dojrzał lęk. W jednej chwili zrozumiał, przemógł zaskoczenie, wszedł kolanami między jej uda i rozwarł je, dopiero wtedy silnie zaparł się o jej uda ramionami… I delikatnie zaczął całować okolice łona. Wargami cierpliwie pieścił wilgotniejący kwiat, którego płatki rosły w jego ciepłych ustach, bardziej jednak od jego ust gorące. Ale ledwie dotarł czułym dotknięciem do tej domniemanej wcześniej granicy, rozległ się krzyk Niny i trwał chwilę jakąś. A gdy Nina ucichła, jej ciało wiotczało w jego ramionach, jej usta poszukały jego ust i przywarły na długo, wycofując się potem w wolnych, delikatnych muśnięciach. Zdzicho zaczął centymetr po centymetrze całować mokre ciało Niny, zaczął od lewej dłoni, od jej wewnętrznego stulenia, potem wziął w usta mały palec, następnie serdeczny, i tak po kolei, aż miał wszystkie pięć w ustach. Zaczął do nich dołączać palce prawej dłoni, w końcu wszystkie dziesięć paluszków ssał razem dobrą chwilę. Z pęczkiem palców w ustach osunął się najniżej jak mógł, uwolnił je na chwilę, by pocałować cud przyrody, wciąż nienaruszony, a jednak dający rozkosz, zachęcił paluszki Niny, by dotknęły go też dziękczynnie, ale już po chwili zamknął je jednym gestem na powrót w swoich ustach, uwolnił je dopiero w połowie ud Niny, wtedy podciągnął jej lewą stopę w górę i zajął się paluszkami, jak poprzednio palcami dłoni. Całował je po kolei i więził w swoich ustach, w jasyr poszły też palce prawej stópki, wszystkie dziesięć z czerwonym lakierem na paznokciach, ta czerwień roztkliwiła go całkiem, czerwień przez czerwień i jeszcze czerwień, pieścił czerwone grona wargami długo, cierpliwie, aż usłyszał, że westchnienia Niny są coraz głębsze, a palce jej dłoni szukały czegoś w jego włosach, wreszcie jęły je czochrać coraz intensywniej, wtedy wszedł w nią jednym ruchem, słysząc krótkie syknięcie Niny i tchnienie ulgi zarazem. A potem to już była pieśń gaworzących, mruczących, w końcu krzyczących ze sobą dwu ciał i dusz, przy użyciu wszelkich dostępnych zmysłów i wzruszeń. A na końcu już tylko kojące zlizywanie wzajemne potu, szept Zdzicha: „Nino, można tobą pożary wzniecać i pożary tobą gasić”. Na samym już końcu ciche wtulenie się w siebie. Mogliby tak trwać do końca świata, bez żalu wraz z światem odejść, ale z ujutnego letargu obudziło ich skrzypnięcie drzwi.

Stanęła nad nimi Helena. Patrzyła spokojnie na nich leżących. Oczy Zdzicha i Heleny spotkały się i tak trwały połączone jakimś całkiem nowym światłem. Niny już nie było, leżała z twarzą odwróconą do ściany, a tych dwoje obecnych trwało tak, patrząc na siebie w milczeniu.

Poprzez rozchylenie drzwi sypialni widział Zdzicho w korytarzu czerwoną walizeczkę, Helena kupiła ją, by sprawić dodatkową przyjemność Zdzichowi, bo lubił najbardziej kolor czerwony. Przyjechała, żeby się do Zdzicha wreszcie wprowadzić, cała też była ubrana na czerwono, od pantofelków począwszy, a na czerwonej apaszce skończywszy. Do tej pory miewała na sobie jakieś czerwone detale, przekomarzała się ze Zdzichem, że wielkiej ilości czerwieni nie udźwignie, ale może kiedyś spróbuje.

Zdzicho trwał w osłupieniu długo, aż Helena wyszła, to nowe światło wciąż ich oczy łączyło, bo Helena wysunęła się z sypialni tyłem, nawet jak sięgnęła po walizeczkę, to ciągle patrzyła w oczy swego ukochanego, wybranego mężczyzny… I tak sunąc tyłem w kierunku drzwi wejściowych, zniknęła z kadru spojrzenia Zdzicha. Wtedy w kąciku oka wpółleżącego mężczyzny pojawiła się kropla wody i spłynęła po jego policzku.

Po latach Zdzicho nie pamiętał, z którego oka ta woda wypłynęła, na którym policzku narysowała mokry ślad, bo jego właściwy płacz rwał go gdzieś od środka… I ten płacz zapamiętał.

Ninę spotkał przypadkowo na placu Wolności, wiedział od Heleny, że też jest w Krakowie, że jest studentką pierwszego roku filologii rosyjskiej na UJ. Planowali, że się spotkają razem, gdy już Zdzicho urządzi swoją kawalerkę na Czarnowiejskiej, którą wynajął. Jako student V roku miał już mało zajęć na uczelni, dorabiał w spółdzielni „Żaczek”, miał tam poprzez brata Cześka układy, dostawał zatem dobrze płatne kąski, wśród których do najlepszych należało zrzucanie śniegu z dachów dużych firm, często śnieg sam topniał, ale wiadomo, że przyroda robi swoje, a księgowi swoje, zwłaszcza tak zwani swoi księgowi.

– Nina, czy to na pewno ty? – Zapytał, gdy jakaś piegowata czarnula rzuciła mu się na szyję.

– Owszem, ja – ćwierknęła i zaczęła się obracać wkoło, żeby mógł ją sobie pooglądać.

Wiedziała doskonale, że było co oglądać. Zdzicho zatem oglądał jej zgrabne nogi, w połowie ud znikające w bordowej spódnicy, ale trochę jeszcze prześwitujące, bo po lewej stronie spódnica była sznurowana, niezbyt ściśle zresztą, tak że udo prześwitywało jeszcze jakiś czas, by zniknąć pod czymś czarnym błyszczącym, pewnie pod satynową halką. Nina nie miała już nitkowatej kibici Lolity Nabokowa, ale nic ze swego kokietliwego charakteru małego dziewczęcia – co doskonale pamiętał – nie straciła. Była zdecydowanie wyższa od Heleny, stąd tak samo wybujałe piersi nie wyprzedzały bardzo reszty kibici. Jej kruczoczarne kręcące się loki spływały poniżej ramion, przesuwając się niesfornie na boki, gdy Nina wierciła się przed nim. Miała dobrą samoocenę, to też się nie zmieniło, tego też nikt nie utemperował, niby po co chciałby to robić. Nina zresztą nikomu by się nie dała temperować, jeśli ktoś próbował, to ma za swoje, Zdzicho potrafił jej odpór sobie wyobrazić. W ramach dobrej samooceny ukazała Zdzichowi przed kioskiem „RUCHU” na placu wolności w Krakowie wszystko, czy prawie wszystko to, co można w tych okolicznościach zademonstrować. Rozpięła nawet nieco żakiet od góry, bo listopadowe chłody nie pozwalały być jedynie w cienkiej lilaróż bluzeczce, która spod żakietu właśnie wyglądnęła. Ukazało się też trochę więcej szyi, ta część, która przechodziła w obojczyk, już u małego dziewczęcia zapowiadała się jak najlepiej, teraz jeszcze bardziej do siebie zachęcała. Obracając się, co i raz strzelała oczyma w stronę Zdzicha, by sprawdzić, jakie robi na nim wrażenie, na pewno nie była zawiedziona. Wreszcie zakończyła te tortury ponownym rzuceniem się mu na szyję.

– Cieszę się, Zdzicho – zaćwierkała, powiększając w uśmiechu znane mu już wcześniej dołeczki w policzkach, bo śmiech to był od dawien dawna naturalny jej stan ducha i ciała.

– Ja też się cieszę – Zdzicho zmałpował słowa Niny, zresztą miło było spotykać Ninę, każdy to potwierdzi. – Trzy przystanki stąd mam kawalerkę, robię ostatnie porządki…

– Wiem, Helenka mi mówiła. Mogę ci pomóc, oko kobiety może coś uzupełnić.

– Dobrze, czemu nie, ale jeszcze wstąpimy po drodze do Supersamu, bo w lodówce akurat pustki, a jeść kiedyś będzie trzeba – przystał na propozycję Niny.

Po drodze do sklepu Nina szczebiotała nieustannie, opowiedziała szczegółowo, co przez te kilka lat robiła, kiedy się widzieli ostatni raz. Docierały do Zdzicha jakieś strzępy z tych opowieści, najważniejszy jednak był dźwięk wydobywający się z jej krtani. Kiedy przerywała na chwilę, zachęcał, by mówiła dalej. I wciąż nie słuchał treści słów, tylko nurzał się w fali wysokich i niższych czasem tonów, co tworzyło interwałowe gulgotanie, gaworzenie. Mógł się jej głosem upajać bez końca.

– A ja wezmę coś do picia – powiedziała innym tonem Nina, może dlatego te słowa do niego dotarły, chociaż po chwili jakiejś. – Zdzicho, słyszysz mnie, chyba cię zanudziłam, bo gdzieś odpłynąłeś.

– Nie, nie… Nie odpłynąłem, oczywiście oprócz jedzenia kupię też napoje.

– Dobrze, że wkładasz mineralną i kefiry do koszyka, ale ja myślę jeszcze o czymś konkretniejszym… Zatem wolisz czerwone czy białe? I to akurat będzie mój zakup.

– Wybór zostawiam tobie, Nino – odparł Zdzicho.

– Biorę zatem jeszcze jeden koszyczek, a do niego „Riesling”, może być białe?

– Oczywiście, świetny wybór – powiedział, chociaż wolał czerwone wino – ale opowiadaj dalej swoje życie.

I Nina szczebiotała, gulgotała, gaworzyła, aż dotarli do drzwi jego mieszkanka.

Jej tokowanie było tak wściekłym afrodyzjakiem, że od razu za drzwiami rzucił się na Ninę. Teraz jemu się usta nie zamykały, aż poczuł w nich ciepło jej bliskości.

Spotykali się ze sobą czas jakiś, Zdzicho i Nina, ale nie wychodzili nigdzie razem, by uczestniczyć w toczącym się obok nich życiu, by być wśród innych ludzi. Dwieście metrów od kawalerki Zdzicha był klub „Zaścianek”, gdzie mogliby wypić drinka, posłuchać ludzkiego gwaru, zatańczyć. Owszem, lubili tańczyć, robili też mnóstwo innych rzeczy, jednak wszystko w czterech ścianach kawalerki Zdzicha, ale cokolwiek robili, to był obszar ars amandi. Jeśli gotowali i jedli, jeśli słuchali muzyki, jeśli czytali, tańczyli, to wszystko było introdukcją, grą wstępną, bo to były spotkania namiętnych kochanków, a nie dwojga osób, które wypatrują wspólnej drogi życia, którą pragnęliby iść w jednym kierunku. Ich spotkania były coraz czytelniejsze jako pole bitwy, coraz więcej było zadawania sobie bólu: i psychicznego, i fizycznego. Bliskość erotyczna upajała ich coraz bardziej, ale i wyjaławiała, szczególnie duchowo. Nie mogli mówić, że się kochają, w znaczeniu zmysłowych uniesień, bo oni się pieprzyli, tylko tak ich intymne zajęcia i przejęcie się sobą można było nazwać. Czuli coraz wyraźniej mrok, który ich nieubłaganie pochłaniał, aż jednego ranka Nina wstała, spokojnie się ubrała i wyszła, Zdzicho nie podniósł się, aby ją odprowadzić, jak zwykle, na przystanek autobusowy, Nina też nie spojrzała, by go do tego zachęcić.

Zdzicho, gdy w końcu wstał po przeczytaniu kolejnego rozdziału kolejnej powieści Conrada, bez zdziwienia zobaczył na szafce w przedpokoju klucz do swojego mieszkania. Ot, wymarzony koniec czegoś, co nie miało przyszłości.

Był to klucz przechodni, najpierw miała go Helena, potem Nina, z tą różnicą, że swoją niewinność Helena ofiarowała później komuś innemu. Zdzicho i Helena znali swoje ciała, nieobce im były czułe dotknięcia i miłe spazmy, z dotknięć wywodzone, ale pełną bliskość Helenka zastrzegała na czas, gdy razem zamieszkają, na czas, gdy będą pewni, że chcą tworzyć rodzinę, mieć wspólne dalekosiężne cele. Zdzicho godził się na to, jak godził się na wszystko, czego chciała lub nie Helena. Bliskość erotyczna z kobietą nie była mu obca, ale przechodził nad tym jak nad koniecznością, jakby to było zabiegiem higienicznym jakimś. Helena prawdopodobnie domyślała się jego chwilowych przygód erotycznych, ale nie przywiązywała chyba do nich żadnej wagi, nigdy o tym nawet nie rozmawiali. Wierność Helena rozumiała swoiście, inne kobiety by jej nie zrozumiały. Pożądali siebie wzajemnie, Helena i Zdzicho, ale czekali, z jej wyboru, na całkowitą bliskość jako na coś świątecznego. Rozmawiali o tym, jak to z nimi będzie, dokąd pójdą razem, rozmawiali o wielu sprawach, niekoniecznie ich dotyczących, przynajmniej nie bezpośrednio. Z żadną kobietą Zdzicho nie rozmawiał tyle jak z Heleną, ani przedtem, ani przez lata potem. Z żadną nie doznał takiej duchowej bliskości, może się bał tego jej światła, które na początku go zauroczyło, może nie potrafił uwierzyć w siebie, a tym samym w nich dwoje? Miłość jest czymś wszechogarniającym, nie każdy ma siłę w nią wstąpić.

„Zagłuszyć miłość? Łatwiej frunąć bez spadochronu”. Po latach spróbował to nazwać, nie mógł już wtedy odwołać się do mądrości Wujka Ziuńka, bo go już nie było.

ROZDZIAŁ X

SKACZE KOTEK WYŻEJ, NIŻEJ

– choć przed siebie jest najbliżej

Marek Stocha i Zdzicho Bohdziewicz stoją na masce samochodu marki UAZ, lornetują wkoło okolicę…

– Patrz, Zdzicho, tam za stadem koni słupki biało-czerwone… A może by tak spojrzeć na nasze zakupy szerzej, dalej… – Marek intonuje, najpierw po cichu, stopniowo coraz głośniej znaną melodię – Ra, ra, ra, ra…

Zdzicho podejmuje za nim tę melodię, grywaną na wszystkich stadionach świata, różnych igrzyskach. Trudno nie znać hymnu rosyjskiego, wcześniej radzieckiego. Słów na szczęście nigdy się nie uczyli, nie doznali zatem rozterek przynależnych Rosjanom: obywatelom państwa radzieckiego i ponownie, po kilkudziesięciu latach reaktywowanego państwa rosyjskiego. Polityka historyczna rządzących tym imperium w słowach hymnu nieustannie gmerała, niewykluczone, że tych wersji będzie z czasem więcej.

Niezmiennie jednak słowa podkłada się pod tę samą melodię, szczęśliwie dla melomanów, bo wrażliwe ucho potrafi docenić walory muzyki Aleksandra Aleksandrowa.

Śpiewanie rosyjskiego Ra, ra, ra… stanowiło muzyczny przerywnik w penetrowaniu Mazur, w wielodniowej peregrynacji mającej za cel znalezienie ładnego zakątka na dożywocie dla Marka Stochy, który pomyślał, że czas najwyższy pozwijać interesy i żyć z odsetek od tego, co odłożył. Nie wiadomo, czy były obiektywne trudności, by spełnić kryteria mieszczącej się w głowie Marka wyszukiwarki, czy szwendanie się po Mazurach, a wcześniej po Podlasiu, było tak miłym zajęciem, że żal je było przerywać… Faktem jest, że na razie nic Marek nie kupił, że dotarli wreszcie do ściany, za nią widać było rosyjskie miasteczko Kryłowo, stąd wziął się ironiczny żart Marka, żeby szukać jeszcze dalej na wschód.

Od granicy dzieliło ich zaledwie kilka hektarów łąk, na których pasły się koniki polskie Jurka Pilawskiego, u którego zrobili sobie kilkudniowy popas, jak drzewiej o takich przystankach mawiano.

A zaczęło się to szukanie docelowego legowiska dla Marka całkiem na południu Polski, gdy Zdzicho przyjechał do rodziców do Oświęcimia, by pomóc im w przenosinach do najstarszego syna do Włocławka; nie omieszkał przy okazji wstąpić do swego starego kumpla Marka, który wcześniej rozkręcił interesy w skali właściwej do czasów, których dożyli. Miał kilka sklepów komputerowych oraz większość udziałów w Banku Spedycyjnym, wszystko to w Katowicach, o czym Zdzicho doskonale wiedział, bo go próbował Marek do swoich interesów wciągnąć, gdy Zdzicho miał dość swej pracy na uniwersytecie, ale Zdzicho wolał swoją biedną mazurską swobodę. Teraz dowiedział się od rodziców, że Marek się o niego dopytywał, a jak się dowiedział, że ma przyjechać, to usilnie prosił przekazać, by Zdzicho wstąpił do jego nowego biura w Katowicach, zostawił adres i telefon.

– Zapraszam cię w podróż po naszym pięknym kraju – zagaił Marek. – Chcę coś sobie kupić na stare lata, jakieś siedlisko z przyległościami, czas po ciężkiej harówie rozprostować kości.

– O czym ty mówisz, Marku, mamy raptem po pięćdziesiąt cztery lata.

– I wystarczy tego kręcenia się w kółko, swojego ogona nikt jeszcze nie dogonił.

– Ale co ty tam będziesz robił na tym dożywociu, na które chcesz się skazać? Tutaj jesteś w swoim żywiole, biznes jest twoją naturą, od kolebki coś kupowałeś taniej, po czym sprzedawałeś drożej.

– Właśnie dokonałem ostatniej sprzedaży, to miejsce, w którym siedzimy, opuszczam definitywnie za miesiąc, nic już nie będę miał… Poza sakiewką oczywiście.

– A twój ukochany bank?

– Kiedy się zorientowałem, że mnie dyrektorka banku kiwa ponad założone przeze mnie dziesięć procent…, bo na taką kradzież odpowiedzialny właściciel przymyka oko…

– To ją wylałeś?

– Broń Boże… Latami budowałem prestiż mego banku, nie chciałem więc psuć jego wizerunku skandalem… Sprzedałem jej te moje pięćdziesiąt jeden procent udziałów, dzięki którym to był mój bank, bo decydowałem o wszystkim, nawet o takiej dupereli, komu ten bank sprzedam… Co tak patrzysz, Zdzicho? Skąd wiedziałem, że ją na to stać? Nie wiem, na co ci się to przyda, ale przedstawię szybką symulację, ile może nakraść dyrektor banku przez dziesięć lat, gdy decyduje o udzielaniu kredytów, a więc najpierw marże i stopy wzrostu…

– Dobra, Marku – przerwał Zdzicho – ta hermetyczna wiedza chyba mi się nie przyda, jak rozumiem, będziesz teraz rentierem tego, co uciułałeś. Teraz kupisz sobie ciche miejsce na stare lata, jak mówisz. A ja na co ci jestem potrzebny?

– Bym mógł zrobić właściwy zakup, Zdzicho.

– To mam niby udawać, że razem z tobą kupuję? To akurat potrafię, znaczy się udawać. Ale na obrocie nieruchomościami się nie znam, na rynkowych cenach… I tym podobnych…

– Nie musisz się znać na cenach. Najważniejsze, że się znasz na ludziach, Zdzicho. To, że z niejednego pieca chleb jadłeś, bardzo się w tej eskapadzie przyda. Ja lepiej myślę, jak głośno myślę. Będę na głos analizował, wahał się, ważył za i przeciw… A ty będziesz wtrącał swoje trzy grosze.

– Trzy grosze, mówisz? No dobrze, chyba to leży w moich kompetencjach.

– Pokrywam wszelkie koszty i twój czas zapłacę, chciałbym dobrze zapłacić… A ile jest dobrze, to ty decyduj. Zatem umowa stoi, Zdzicho?

– Stoi, Marku. A ile jest dobrze? Traktuję to jako wczasy, ty je opłacasz, o czym więc tu mówić. To kiedy wyruszamy?

– Choćby jutro. Po drodze zajedziemy do dobrego sklepu, obkupimy się trochę… Potem zapuszczamy mercedesa i w drogę.

– Ha, ha, ha…

– I już ci wesoło, jednym słowem złapałeś bakcyla.

– Ja z tego twojego merca S420 się śmieję. Musisz zamienić na coś innego. Powinien to być całkiem dobry samochód, duży, o pojemności co najmniej dwóch litrów, ale kilkuletni, niekoniecznie mercedes, coś co wygląda solidnie, ale nie bryka za dwieście kafli. Od razu zapłacisz dwa razy tyle, niż jakaś posesja będzie warta.

– O, proszę – masz rację, twoje trzy grosze będą w naszej podróży nieocenione. No, to za naszą wyprawę, Zdzicho.

– Tak jest, szefie. Za wyprawę.

Stuknęli się koniakówkami i wypili, a Zdzicho pomyślał, że rozmowa o samochodzie to był test, ile warte są jego trzy grosze, bo Marek na pewno sam wiedział, że jego merc jest nadto rzucający się w oczy.

I rzeczywiście, niedługo później obaj przyjaciele wsiedli w Volvo XC60, na wszelki wypadek z przyczepą kempingową, bo z noclegami po drodze może być różnie.

– Wyjechaliśmy dziesięć dni później, ale jesteśmy właściwie wyposażeni. Wygramoliliśmy się z tej czarnej aglomeracji śląskiej, a teraz niech nas nogi, znaczy się koła niosą, a teraz ku wolności – odezwał się Marek po odpaleniu volva.

– Tam u siebie, na Francuskiej, miałeś przecież wolność.

– No to głosujemy teraz na wolność od wolności.

– Dzisiaj dokąd dojedziemy?

– Okolice Lubartowa..

– Długi spis adresów masz, Marku?

– Na razie trzy, nad jeziorem Krasne, nad jeziorem Zagłębocze… Słyszysz, jak to brzmi? Chlupocze… I szumi, prawie jak u ciebie na Mazurach. A co szumi? Las szumi, Zdzicho. Uhu, uhuhu – zaśmiał się Marek z indiańskim pohukiwaniem. – Następne adresy będziemy googlować. Zobaczymy, co tam ciekawego sprzedają nad Biebrzą, potem twoje Mazury, coś znajdziemy, na pewno znajdziemy.

– Ludziska na trasie też coś podpowiedzą. Rzucisz im „profil”, jak mówisz, tego, czego szukasz… I będzie jak z Google’a, a kolejka kupców na pewno krótsza. A czemu tak ciągnie cię na wschód najpierw?

– Byłem tam parę lat temu, koniec świata, że dech zapiera. A co, nie odpowiada ci bliskość Rosji, znaczy się dawnej Rosji, dokładniej ZSRR? Mamy stamtąd miłe wspomnienia przecież, z naszego wspólnego biznesu.

– Z przemytu, nazwij rzecz po imieniu, ale ja to ponadto jestem rusofilem, o czym dobrze wiesz, a Ukraina czy Białoruś to jeden czort, akurat swojski czort, pasują mi takie klimaty.

– Nie ma się czym chwalić, gdzieniegdzie za takie wyznanie po mordzie można dostać. Musimy z naszą predylekcją do Ruskich uważać. Swoją drogą chyba to wciąż jeszcze dziki kraj, taki wschód pamiętamy, prawda, Zdzicho?

– Lubisz dzisiaj koniec świata, ale certyfikowany, rozpoznany. Wiem, wiem, chodzi o tę ciszę, zwyczajnego człowieka i takie tam bajery. Ruski też człowiek, ale wolisz swojaków jako sąsiadów. Pogadamy dalej o tym po podwieczorku. Zapraszam do przyczepy na omlet – po tych słowach Zdzicha volvo zjeżdża z głównej drogi w leśny trakt, po chwili zatrzymuje się na leśnej polanie.

Oprócz trzech groszy w negocjacjach stałym obowiązkiem Zdzicha było pitraszenie, nie była potrzebna żadna klauzula w ich ustnej umowie. Zdzicho miał pewność, że zdrowo i smacznie zjedzą, jeśli on będzie gotował. Dlatego gdy już kończą dojadać omlety, Marek potrząsa w kierunku przyjaciela pięścią z kciukiem do góry, drugą głaszcze po brzuchu. Siedzą we wnętrzu dobrze wyposażonej przyczepy, trafniej byłoby określić, że wyposażenie przyczepy jest komfortowe, w przeciwieństwie do zewnętrznego wizerunku, który świadczy, że jest dosyć „znoszona”.

– Cieszę się, że coś tak prostego smakuje, szefie. A teraz dalszy ciąg mojej pracy kwatermistrza: ty wybierasz łóżko w salonie, a ja bliżej drzwi, wiadomo, że nocą lubię wychodzić. Co się śmiejesz?

– Zrobiłem rezerwację w motelu, dziewięćdziesiąt kilometrów dalej, na obrzeżach Lubartowa. I tak będzie w tej eskapadzie: motele, hotele. Przyczepa jest po to, żebyśmy czasem w trakcie podróży ucięli sobie drzemkę, coś przegryźli… A i usiąść z laptopem czasem będzie mi łatwiej niż w samochodzie.

– Ale tu są znakomite warunki do spania – obstawał przy swoim Zdzicho.

– Owszem, jest tu całkiem do rzeczy. Na zewnątrz przyczepa wyglądu nie ma, podrasowałeś ją, czy raczej żeś ją „odrasował”, ale tu w środku jest w porządeczku. Może i spać się nam tu przydarzy, ale tylko wtedy, gdy nie będzie innego wyjścia.

– Już nie ma wyjścia. Umawiamy się tak, Marku. Będziesz sobie spał po hotelach, motelach, a ja tutaj.

– Ja się tak nie umawiam.

– Wybacz, to jest umowa zawarta jednostronnie, mówi się o takiej „propozycja nie do odrzucenia”. Ja nie będę się nieustannie z dorobkiem mego życia przenosił to tu, to tam. – Zdzicho wskazał zamaszystym gestem na swój połatany plecak. Marek pochylił się w kierunku dorobku życia Zdzicha, pokiwał poważnie głową.

– No tak, to jest argument nie do odparcia. Ale czasem przyjmiesz mnie tutaj na nocleg, panie kolego?

– Ależ z przyjemnością, panie szefie, gość w dom, Bóg w dom.

Pojechali zatem w kierunku Lubartowa, Marek przenocował w motelu, a Zdzicho w przyczepie, tak sobie wcześniej pościelili, to tak spali, obaj spali dobrze i do woli, bo nic ich nie piliło. Następnego dnia, po śniadaniu, które zjedli w motelu, na to akurat Zdzicho się zgodził, wyruszyli dalej, zatrzymali się dopiero w Krasnem, przed jakimś pensjonatem.

– Zobacz, Zdzicho, mały pensjonacik nad jeziorem, dwa hektary własnego otoczenia, przylega do lasu, biorę to… Oczywiście do miłego pomieszkiwania, nie zamierzam być hotelarzem… Beautiful.

– Priekrasno… – skomentował Zdzicho.

Otwierają się podwójne drzwi na frontowej ścianie, wychodzą dwa wilczury na krótkich smyczach, za nimi mężczyzna w średnim wieku.

– Wynająć pokoje czy kupić? – zagaił mężczyzna.

– Oczywiście, że kupić – odparł Marek bez namysłu.

– Zatem liczę do dziesięciu i spuszczam wilczury.

– Co to ma znaczyć? – zawołał Marek.

– Raz, dwa, trzy…

Zdzicho i Marek jak na trzy/cztery pobiegli żwawo do samochodu. Marek nerwowo gmera kluczykami w drzwiach volvo…

– Osiem, dziewięć, dziesięć… Bierz go… Bij! Zabij!

Psy rzuciły się w stronę samochodu, ale uciekinierzy byli już w środku; Zdzicho jednym ruchem jeszcze gwałtownie otworzył drzwi w kierunku pierwszego nadbiegającego psa i na skowyt psa nałożył się warkot ruszającego samochodu.

W Krasnem, w centrum wsi, zatrzymali się przed barem gastronomicznym, weszli do środka i rozsiedli się na wysokich stołkach przy ladzie. Złożyli zamówienie, po chwili barman podał Markowi kawę, potem nalał piwo z nalewaka i przesunął w stronę Zdzicha. Marek z oburzeniem opowiedział o swojej próbie zakupu posiadłości.

– Nie ma się co facetowi dziwić… – studził barman zaperzenie się Marka. – Jego brat, równej rangi ponurak, ogłosił w Internecie sprzedaż… Coś tam iskrzy między braćmi… A że większość udziałów ma ten, co nie chce sprzedaży… Jego żeście poznali…

– Ma miłe psy… Też poznaliśmy… – dodał Zdzicho.

– Dorodne owczarki, Bij i Zabij – popatrzył na zdziwione miny Zdzicha i Marka. – Tak się wabią… Łagodne, jeśli się stoi… Rzucają się na biegnących.

– Telefon, przez który ktoś potwierdza sprzedaż, to na pewno tego dowcipnisia, co się ogłosił? – upewniał się Marek.

– Trudno, ale masz tu jeszcze dwa adresy, nad jeziorem Zagłębocze… – uciął Zdzicho zbędne śledztwo.

– Tam jest równie pięknie, to też Poleski Obszar Chronionego Krajobrazu – z uśmiechem dodał barman.

– Bardzo chronionego, najadłem się… Ruszamy na północ, Zdzicho, nad Biebrzą też ładnie, a ludzie do rany przyłóż, bywałem tam przed laty.

Rany dzisiejsze przykładali w przyczepie kempingowej cały wieczór czerwonym winem, w tym celu zatrzymali się na uroczej polanie, tym bardziej miłej, że daleko za Krasnem. Sączenie wina dobrze idzie przy swobodnie wyciągniętych członkach, z nogami na stoliku.

– Przygarniesz mnie dzisiaj na nocleg? Nie chce mi się już stąd ruszać.

– Tośmy już omawiali. Gość w dom, Bóg w dom.

– Przy okazji opowiesz, jak ci dalej szły interesy na wschodzie, kiedy ja wypadłem już z tamtej gry, kiedy zacząłem kombinować u siebie, czyli w Polsce.

– Nie, nie… Rosji już dajmy spokój. Końcówka banderoli jest fatalna. W roku 1991 tłukliśmy z bratem biznes przygraniczny Turcja–Gruzja. Płaszcze ortalionowe i cygara. Jedno i drugie szło jak woda, z dużym przebiciem.

– Cygara? Kiedyś namiętnie je paliłem, jak byłem początkującym biznesmenem… Wiesz, takie zadawanie szyku… A jakie, jeśli można wiedzieć, te cygara?

– Kubańskie. Bolivar, też Cohiba Siglo. Średnia cena nabycia dwa i pół USD, a zbycia osiem dolców za sztukę. Nasi klienci w Gruzji jeszcze tę cenę podwajali, jeśli popychali je dalej. Żyć nie umierać.

– No to żyliście!

– Tak, bo postawiliśmy na życie – spieprzaliśmy z Gruzji dużo żwawiej niż my dzisiaj przed tymi dwoma gośćmi… Jak im tam było?

– Bij, Zabij – przypomniał Marek, jak się dziarskie psy wabiły.

– Tam wybuchła wojna rosyjsko-gruzińska o Abchazję. Posługiwanie się językiem rosyjskim groziło wtedy w Gruzji śmiercią lub kalectwem, raczej tym pierwszym.

Za nami w Gruzji zostało tysiąc płaszczy ortalionowych i trzy tysiące cygar, razem około pięćdziesięciu tysięcy USD, wtedy to była całkiem okrągła sumka, towar został u Wazgieła, przyjaciela mojego Cześka.

– To Czesiek robił wciąż doktorat w Moskwie?

– Natenczas to już był doktor habilitowany, dzisiaj profesor zwyczajny.

– Ale w 1992 wojna się przecież skończyła.

– Owszem, ale skończył się też kontakt z Wazgiełem. Jemu w tej sytuacji opłacało się zginąć czy może to upozorować.

– Ale strata finansowa!

– Eee tam! Pieniądze rzecz nabyta. Strata przyjaciela jest bardziej bolesna, a tego zaznał Czesiek. Finansowo brat się też czuje obciążony… Wystarczy, żebym zadzwonił pod tytułem: „Co słychać, braciszku”, to on pyta o moje aktualne Poste Restante. Przysyła potem raptem kilka słów i przekaz, jakby odsetki od tej przygody… Rzadko dzwonię, by mógł trochę odsapnąć od wspomnień.

– A czego się twój Czesiek uczył w Moskwie, przypomnij, proszę?

– Zarządzania.

– He, he, he… – zarechotał na to Marek.

– Co tak rżysz? Że w sercu komuny uczył się ekonomii? Przecież wszędzie jest to nauka tak samo tajemna. Zapotrzebowanie na wróżbitów jest odwieczną potrzebą człowieka…

– Po Rosji nabyłeś spłachetek Mazur, ale i zaniosło cię za wielką wodę, jak ci tam było?

– Dziękuję szanownemu jury za inny zestaw pytań. Pażałusta! Lecimy zatem do Ameryki, nogi już tam nawet mamy – wskazał Zdzicho gestem na nogi, które obaj trzymali na stole. – Ale ty tam byłeś przede mną, Marku, zatem najpierw twoja Ameryka.

– Uhuhu! Niech pomyślę, od czego zacząć.

– Najlepiej wal od razu rozdział „z pucybuta milioner”, musiało tak być, czego się dotykasz, zamienia się w złoto, choć początki są wszędzie trudne. Dobrze wiesz, że pierwszy milion trzeba ukraść – chrząknął Zdzicho znacząco – znaczy się… w Ameryce.

Marek snuje zatem swoją Amerykańską opowieść, wspomina jak z E 3rd St skręca w prawo w 2md Ave taxi, żółta oznakowana limuzyna. Na 2nd Ave jedzie rowerzysta, znosi go na błocie pośniegowym na ten sam pas ruchu, którym wjeżdża taxi, dochodzi do kolizji, rowerzysta robi efektownego fikołka, rower też, ale leci w inną stronę. Rowerzysta wstaje z asfaltu, rozgląda się, podnosi z jezdni pokrzywiony rower, też torbę do rozwożenia zamówionych dań.

– Are you ok, sir? I already called the police. I saw it all [Nic panu nie jest? Już zadzwoniłem na policję, wszystko widziałem] – pośpiesznie mówił świadek zdarzenia do Marka, bo to on był niefortunnym rowerzystą.

Z taksówki wysiadł kierowca, zaczął machać w kierunku Marka plikiem banknotów.

– Just ignore the cab driver – zawołał drugi przechodzień. – It was his fault and he must not get away with it for a fistful of bucks. Should I call the ambulance? [Pan nie zwraca na tego taksiarza uwagi, to jego wina, nie może się wyłgać garścią „baksów”. Wezwać karetkę pogotowia ratunkowego?]

– No, no, I’m just fine. [Nie trzeba, nic mi nie jest] – Marek wyciąga telefon komórkowy i wybiera numer.

– Now you are in a shock, but you may have sustained some injuries which are not obvious at the moment [Teraz jest pan w szoku, ale może mieć pan obrażenia, o których pan jeszcze nie wie] – kontynuował drugi świadek kolizji.

– Janku, potrąciła mnie taksówka – mówi Marek do telefonu. – Świadkowie wezwali policję, chcą wezwać karetkę, ale mi się nic nie stało, samochód uderzył zderzakiem w pedał, zrobiłem efektowne salto, ale jestem cały… Wiesz, wiza się przeterminowała, jestem już nielegalnie… – przez chwilę słucha odpowiedzi. – Policja się tym nie zajmuje?… I niezbędna jest karetka? Mam mówić, że boli mnie głowa, mam nudności, kręci mi się w głowie… Co mówisz, duże odszkodowanie? – Kiwa potakująco głową, po czym mówi w kierunku świadka – Please, kindly call the ambulance [Proszę wezwać karetkę].

Podjeżdża wóz policyjny, po chwili samochód z napisem „Emergency”, czyli karetka pogotowia. Zaczynają się procedury, policja przesłuchuje dwóch świadków, taksówkarza. Marka sanitariusze prowadzą pod ramiona do karetki, Marek przy tym powłóczy nogami.

– Nieźle się to zapowiada, zażartowałem, „z pucybuta milioner” – wraca do aktualnego „realu” Zdzicho – a tu słowo ciałem się staje.

– Teraz przeniesiemy się do kancelarii prawniczej, bez tego dalej trzeba być pucybutem.

– Dobrze, nadstawiam ucha, ale nie opowiadaj mi już w dwóch językach, domyślam się, że podszkoliłeś tam sobie angielski, też trochę znam, ale proszę, mów dalej w ludzkim języku – poprosił Zdzicho.

Zgodnie z zapowiedzią opowieść przeniosła się do kancelarii prawniczej.

Marek z Jankiem, polskim kolegą od dawna osiadłym w USA, służy więc za tłumacza, witają się w drzwiach z mężczyzną w wieku około czterdziestu lat, w eleganckim garniturze, w jarmułce na głowie.

– Pan adwokat Stalingman specjalizuje się w sprawach odszkodowań powypadkowych. Wszystko świetnie przeprowadzi.

– A ile muszę dzisiaj wyłożyć kasy? – ostrożnie zagaja Marek.

– Dzisiaj tylko pięćset $ – poinformował Janek po krótkiej wymianie zdań z adwokatem – za założenie sprawy, napisanie pozwu etc. Resztę zapłacisz z tak zwanego sukcesu, czyli z odszkodowania. I zrób wszystko tak, jak on mówi.

Adwokat pisze coś na kartce, podaje kartkę Markowi, następnie zwraca się do niego, a Janek tłumaczy.

– Proszę iść do tej kliniki, tam pana gruntownie przebadają, po czym orzekną bardzo poważne konsekwencje dla pana zdrowia, że ma pan psychiczny uraz na całe życie, że moczy się pan w nocy, etc. – informował zwięźle pan Stalingman. – Proszę o paszport, muszę spisać pana dane personalne.

– Ale ja się wcale nie moczę… – powiedział cicho Marek, podając paszport, Janek szturcha Marka łokciem, ten urywa więc swoje wyjaśnienia.

– Ale będzie się pan moczył… – kategorycznie zareplikował Stalingman. – I proszę potem dokładnie postępować według wskazówek doktora Keetelsena, to dyrektor kliniki…

Cała ta procedura będzie trwała, łącznie z procesem, może nawet trzy miesiące… I proszę się nie przejmować nieważną wizą, do zakończenia procesu nikt pana nie wydali. Koszty kliniki też pokryje pan z sukcesu. Zostanie panu mniejsza część, ale zadbam o to, żeby było to co najmniej osiemdziesiąt tysięcy dolarów… Zatem przystępujemy do dzieła, w klinice już na pana czekają, a ja też od razu robię, co do mnie należy.

– I jak się skończył ten american dream. Ile na tym zarobiłeś? – przerwał Markowi wspomnienia Zdzicho. Znowu wracamy zatem do przyczepy kempingowej, panowie są dalej w tych samych pozycjach, rozwaleni w fotelach, z nogami na stole.

– Dziewięćdziesiąt pięć tysięcy „baksów”… To było trzydzieści procent odszkodowania. Głównym menu pożywili się papuga i lekarz.

– Nie ma co im tego żałować, bez nich nie dostałbyś pewnie ani centa.

– Ale mi się kompletnie nic nie stało.

– Z orzeczenia amerykańskiego lekarza wynika, że nie odzyskasz już zdrowia do końca życia, prawda Marku?

– Tak jest w orzeczeniu, Zdzicho, jakbyś je czytał.

– Ameryka rządzi światem, Marku, słuszne jest to, co amerykańskie, sprzeciw nie ma racji bytu.

Tu panowie spojrzeli sobie w oczy, poważnie pokiwali głowami… I po chwili roześmiali się głośno i zaczęli się układać do spania, dalsze opowieści odkładając na jutro, pojutrze. Mają dużo czasu, spokojnie się nagadają.

– Skacze kotek wyżej niżej, choć przed siebie jest najbliżej – zamruczał ze swego legowiska Marek. – Nie ma to jak u siebie w domu, najeździłem się po świecie, już się nigdzie za granicę nie wybieram.

Naśladowca Wujka Ziuńka się znalazł, pomyślał Zdzicho, gdy usłyszał sentencję Marka. Jak wspomniał Wujka Ziuńka, to nim zasnął, pomyślał też o jego ojcu, a swoim dziadku Józefie, zwanym Winnikiem, który w 1939 roku jeździł ze swym amerykańskim kuzynem po Polsce, by znaleźć ładny jakiś dworek, folwark. Kuzyn Edmund też szukał uroczyska na swoje dożywocie, jak teraz Marek. Wtedy poszukiwania spełzły na niczym, pachniało coraz bardziej wojną, kuzyn wrócił więc za wielką wodę, odkładając powrót do starej ojczyzny, powrotu tego w końcu nie doczekał, umarł na wylew na tarasie swej restauracji w Buffalo, w pięknym miejscu nad jeziorem Erie, ale jednak na obczyźnie.

Może Markowe poszukiwania będą skuteczniejsze. Tak czy siak dożyje swych lat inaczej niż Edmund Jurkiewicz, powiedział, że w żadną już siną dal się nie wybiera, a jak coś Marek Stocha mówił, to tak robił. I na tym skończył swoje dumania Zdzicho, bo zasnął, nie obiecywał Markowi, że nie będzie chrapał, ten ze dwa razy w nocy musiał go więc budzić, by Zdzicho ułożywszy się znowu na bok, dał szansę pospać też swemu przyjacielowi.

ROZDZIAŁ XI

WODA I OGIEŃ

– ich spór odwieczny

– Ruszamy teraz w biebrzańskie bagna. Gdzie dokładnie jest to twoje Dolistowo Stare? – Zapytał Zdzicho Marka, gdy przesiedli się po śniadaniu z przyczepy do volvo.

– Na północnym krańcu Biebrzańskiego Parku Narodowego.

– A ja na południowym obrzeżu mam w Sieburczynie znajomych. Kolega wykasza trawy dla parku. Może oni coś podpowiedzą?

– Dobrze, to po drodze. Wstąpimy zatem najpierw do Sieburczyna.

Po dwu godzinach podjeżdżają pod typowe wiejskie zabudowania: dom, stodoła, obora. Na podwórku dwie duże dziwne maszyny. Za stodołą ogromne sterty sprasowanego siana. Marek stanął przy swoim volvo i patrzy na scenę powitania. Kilka metrów przed nim jakaś szatynka rzuca się na szyję Zdzicha, za chwilę w serdecznym uścisku wita się Zdzicho z mężczyzną w jego wieku, śniadym i zarośniętym tak, że ledwie widać kawałek twarzy i duże śmiejące się oczy.

– Pozwólcie, że was sobie przedstawię – przerwał uściski Zdzicho. – Mój kolega z ławy szkolnej Marek Stocha, a to Kalina i Jerzy Pilawscy – wymienieni podają sobie ręce i całe towarzystwo zmierza w kierunku domu.

A gdy już zasiedli przy suto zastawionym stole, pan domu podniósł w górę kieliszek wódki.

– Za zdrowie gości.

– Za zdrowie gospodarzy – zareplikował Marek.

– Tak, tak, za zdrowie gospodarzy, Kaliny i Jerzyka – przyklepał Zdzicho toast Marka.

– Z telefonu Zdzicha wiem, że chciałby pan coś kupić – zwrócił się Jerzy do Marka. – Może gdzieś przy Biebrzy, żeby się osiedlić. Ma być oprócz domu trochę ziemi, las… Pomyślimy o tym, trochę to potrwa, ale żeby nie było nudno, to Zdzicho mi pomoże pozbyć się ogromnej ilości skoszonej trawy… Pan z kolei, z pomocą Kaliny, rzuci okiem na okolicę… Na razie proszę to robić dyskretnie, bo jak się miejscowi dowiedzą, że w tym panu pomagam, to nic z tego nie wyjdzie… Nienawidzą mnie serdecznie.

– Wdzięczny oksymoron. Czym się tu można sąsiadom narazić, nie widać blisko żadnych sadyb? – Zapytał Marek i spojrzał w kierunku okna, bo tam zaburczał wjeżdżający na podwórko traktor.

– To zajechał Selim, nasz syn… A wracając do tematu… To jest kolonia, najbliższy sąsiad około pięciuset metrów. Wygrałem przetarg na koszenie trawy dla parku, a nie jestem miejscowy, przyjechałem z Mazur…

– Mogli przecież pana przebić swoją ceną – odpowiedział na to Marek.

– Nie mogli, koszą tradycyjnie. Ja miałem na to pomysł. Te maszyny, które pan widział na podwórku, przerobiłem z ratraków śnieżnych, sprowadziłem je z gór. Obgalamy nimi z Selimem bagna z traw.

– Widziałem, że nadał pan im cechy amfibii.

– Tak, możemy kosić na tych bagnach nie tylko zimą. Ale przyjaciół tu nie mam. Żeby nie denerwować się o losy przetargu, kupiłem za osiemdziesiąt kawałków wykonanie biznesplanu, rozeznałem, u kogo mam to zamówić, zniwelowałem ryzyko do zera.

– To jakaś gruba książka ten biznesplan – skomentował Marek.

– Nie, dwadzieścia stron.

– Fiu, fiu… cztery tysiące złotych za stronę.

– Doskonale pan wie jako biznesmen, że są sposoby, żeby decyzje innych zależały wyłącznie od pana.

– Już mnie to nie dotyczy, wycofałem się, ale wiem, o czym pan mówi.

– Pójdę w pana ślady – zaśmiał się Jerzy – ale nie dzisiaj, z czasem… Aha, jeszcze jedno. To, co było w Dolistowie Starym do kupienia, to ja nabyłem tydzień temu. Zrobimy tam naszą drugą bazę. – W tym momencie wszedł młody przystojny mężczyzna, śniady bardzo jak jego ojciec. – Chodź tu, Selim, przywitaj się z gośćmi…

Po posiłku, który można nazwać drugim śniadaniem ze względu na porę, było około dwunastej w południe, a ze względu na dania, które skonsumowano, wczesnym obiadem, towarzystwo rozjechało się w dwie strony. Kalina i Marek pojechali oglądać bliską okolicę, a reszta, czyli Jerzy, Selim i Zdzicho na rozległą łąkę, by tam wywalić z przyczep traktora sprasowane siano. Stertę siana Selim podpalił z trzech stron, za chwilę musieli się od tego olbrzymiego ogniska odsunąć, tak od niego buchało żarem.

– Tyle siana, lepiej byłoby sprzedać – westchnął Zdzicho.

– W następnym sezonie. Trzeba szukać kupców dalej, tutaj nikt nie kupi, jeden boi się drugiego.

– Siano może trochę poleżeć, jesienią będzie nawet wyższa cena.

– Najwyższą cenę może mieć moja głupota, tyle siana zgromadziłem tuż za stodołą – odpowiedział Jerzy. – Jedziemy po następną partię.

I już ruszają, już jadą olbrzymim traktorem z dwiema przyczepami, po chwili widzą ogieniek na horyzoncie od strony, w którą jadą, ogieniek stopniowo rośnie w łunę.

– Niech to szlag! Nie zdążyliśmy! – Wrzasnął Jerzy, wystukując numer w komórce. – Tu Pilawski. Panie komendancie, pali się moja stodoła! Selim, gaz do dechy!

– Jak widać taką łunę, to straż pożarna od razu sama jedzie.

– Mają nawet blisko, ale bez telefonu by nie ruszyli, uprzedziłem po cichu komendanta, że będę palił trawę. Nie wolno tego robić, ale go ugadałem jakoś, zna moją sytuację. Dobrze, że nie ma wiatru, dom i obora są wystarczająco daleko od stodoły.

W tym miejscu można by opisać ogień, też wodę, jak te dwa żywioły wiodły ze sobą żarliwy spór. Słowo żarliwy jest właściwe jak najbardziej, bo jest w nim sakramencki gorąc ognia, jakby powiedział Wujek Ziuniek, jest też dociekliwość drugiego żywiołu, który usiłuje dociec w najdalsze zakamarki swego interlokutora, by go zniszczyć. Skwiercząco-syczący dialog ognia i wody skończył się jak zawsze, kiedy przedmiotem sporu jest suche drewno. „Woda i ogień – ich spór odwieczny”, tak stoicko skomentowałby Wujek Ziuniek kolejną zwadę tych żywiołów.

Rankiem następnego dnia dymiące rumowisko po stodole jest tłem pożegnania. Obok volvo z przyczepą kempingową stoją Zdzicho z Markiem oraz rodzina Pilawskich: Kalina, Jerzy i Selim.

– Jedźcie z Bogiem, nic nam teraz nie pomożecie – powiedział, wyciągając dłoń Jerzy. – Poza tym będzie niedługo tutaj Sodoma i Gomora. Spalą się ze trzy stodoły w okolicy i wszystko jakoś ułożymy. Zaczną nas tu wreszcie szanować.

– Jak ta sfora z Węgorzewa.

– Właśnie. Pokręćcie się po Mazurach, po drodze możecie zrobić przerwę na kawę w Dolistowie, to sześćdziesiąt pięć kilometrów stąd, tam mój pasierb Jędrek z żoną zamieszkali właśnie… Jędrek się ucieszy na twój widok, Zdzicho – kontynuował Jerzy. – Kalina była wcześniej żoną milicjanta w Węgorzewie – dodał Jerzy, widząc, że mina Marka zatrzymała się na wcześniejszej informacji o węgorzewskiej sforze.

– Oficera milicji – dorzucił Zdzicho.

– Mówię przecież, że milicjanta, od kilku lat awansował nawet na policjanta… Zabrałem damskiemu bokserowi Kalinę z dwoma podrostkami. Ale już wyrośli. Jędrka Zdzicho akurat dobrze zna, podrzucał mu książki do czytania.

– Drugi syn studiuje… – Pospiesznie dodała Kalina, skonfundowana trochę opowieścią o swoim poprzednim mężu – konserwację zabytków w Toruniu. A Selima pan poznał, mieszka z nami, jedyny taki śniady, bo ma po Jerzyku tatarską krew.

– Jak nic nie podejdzie na Mazurach, to zajedźcie tutaj. Ja w tym czasie zaprowadzę tu cichy koniec świata, panie Marku… Wtedy panu coś znajdziemy. A jak się wam pobyt na Mazurach wydłuży, to zapraszam do nas, we wrześniu wracamy nad jezioro Oświn. – Tymi słowy zakończył Jerzy pożegnalną chwilę.

Po godzinie jazdy Marek i Zdzicho wstąpili na kawę do Jędrka, któremu Zdzicho podarował nowości wydawnicze: jednego Stasiuka, także Milana Kunderę. Ale nie zabawili tam długo, widać było, że Markowi miejsce się podoba, tym bardziej chciał więc jechać dalej.

– Niezły kąsek mi uciekł sprzed nosa w tym Dolistowie Starym, okazuje się – odezwał się Marek, jak już odjechali stamtąd kawałek.

– Nie chodziło ci o kawę, chciałeś to widzieć, a ja z przyjemnością powspominałem z Jędrkiem dawne lata.

– Rzucił się na ciebie jak na rodzonego ojca bez mała.

– Nie jest trudno wzbudzić dobre uczucia u kogoś, kto był wychowywany przez ojca sadystę. Dobrze, że zjawił się ten Tatar Jerzyk i przemoc w rodzinie skończyła się.

– To się nie musiało podobać temu milicjantowi, ale mówiłeś o jakiejś sforze z Węgorzewa.

– Przez piętnaście lat Jerzyk jako strażnik przyrody nieustannie inicjował poszerzanie Rezerwatu Jeziora Oświn, stworzył po temu specjalną fundację. Te inicjatywy rozwścieczały establiszment miasta i powiatu Węgorzewo, w tym naczelne władze, burmistrza i starostę.

– Powinni się cieszyć, że mają obok siebie ambitnego ekologa.

– Myśliwi mieliby się cieszyć, że jakiś świr ogranicza im tereny łowieckie?

– Aaa… Tu jest pies pogrzebany.

– Była to, jak mówiłem, sfora, ale składająca się z oficjeli. Szukali haka na Jerzyka, by go z tego rezerwatu wykurzyć. Do szukania haków wściekły policjant świetnie się nadawał, wspomagany przez solidarnych kolegów, którzy nie życzyli sobie, żeby zabieranie policjantom żon weszło w modę.

– Nie mogli go jakoś po cichu załatwić?

– Na to nie było zgody wysokich protektorów, byłoby to ryzykowne, pojawiłaby się obca prokuratura. Ale mówi się, szukajcie a znajdziecie… W końcu znaleźli…

– Czym go załatwili?

– Nie załatwili, lecz mocno osłabili. Oskarżyli go o wycięcie trzech starych dębów.

– A po co mu były te dęby?

– Widziałeś nad głową w jadalni, a w pewnym momencie zapytałeś Pilawskich, skąd mają taki niezwykły, wyrzeźbiony w drewnie kandelabr.

– Pilawski odpowiedział, że zrobił to Kalinie w prezencie pewien snycerz. Pytałem o kontakt, ale pan Jerzy odpowiedział, że ten człowiek już tych rzeczy nie robi.

– I nie robi, bo Jerzy Pilawski już w drewnie nie rzeźbi.

– Jaka szkoda. Toż to wybitny wyrób, przynajmniej ten co widziałem.

– Wszystkie robił wybitne. Jerzy jako snycerz był ofiarą swego perfekcjonizmu, dłubał i dłubał, ciągle z efektu niezadowolony. I koniec końców było to zajęcie nieopłacalne.

– To się da sprzedawać za duże pieniądze, ale trzeba wejść z tym na odpowiedni rynek.

– Niejeden chciał mu w tym pomóc. Pośrednik to dla Jerzyka ktoś nie do przyjęcia. Wróćmy do naszych baranów. Rozkręcili chryję publiczną z tymi trzema dębami panowie z długimi strzelbami i jeszcze dłuższymi rękami, ale niełatwo było to wycięcie starych dębów udowodnić.

– A on rzeczywiście je wyciął?

– Wyciął, tak myślę. Nigdy go o to nie zapytałem, ale jestem przekonany, że tak. Głodne dzieci i dęby? Co byś zrobił?

– Nie mów, że to z głodu, Zdzicho.

– Spróbuj żyć na rubieżach koło granicy z Rosją przez płot, z symbolicznie płaconym pół etatem strażnika przyrody, żoną i trojgiem dzieci… I akurat w ramach zacieśniania pętli Kalina straciła pracę w domu kultury jako instruktor plastyki.

– Była podobna rzecz przed laty w „Sprawie dla reportera”. Jaworowicz broniła w telewizji kogoś, co miał wybór: dzieci czy dęby.

– To była ta sprawa. Dobrzy ludzie ściągnęli redaktor Jaworowicz, bo Jerzyk sam by tego nie zrobił. Nie wiem, czy nie profesor Jackowski, guru od kultury ludowej, który był w wielkim sporze z Jerzykiem.

– Przeciwnicy nie pomagają sobie.

– Jerzyk mówił o sobie, że jest rzemieślnikiem, a Jackowski, że artystą.

– No tak. Jeśli go chcieli zaszczuć, to znaczy, że nie był miejscowy.

– Przyjechał na Mazury na początku lat osiemdziesiątych, z Warszawy. Mówił, że mu zbrzydło sprzedawać drewniane figurki pod Barbakanem. Z latami wyszło szydło z worka, na Mazury zaglądają też warszawiacy, w tym znajomi, znajomi znajomych, i tak od słowa do słowa… Jerzyk swym gwałtownym exodusem na Mazury zamknął za sobą wcześniejsze życie…, w którym została jego pierwsza miłość, także córka.

– Wszystko od nowa.

– Zauważyłeś, że z dań, jakie pojawiały się na stole w Sieburczynie, Jerzyk nigdy nie tknął ryby? Bo był taki rok na Mazurach, że jadł wyłącznie ryby… Ryby, które złowił. A po cerkwiach mazurskich wisiały jego żyrandole, ikonostasy…

– Nie rozumiem… Co się działo z jego honorariami?

– Nabierały mocy… Bóg sprawiedliwy, ale nierychliwy… Jego ojczulkowie też.

Zdzicho opowiedział, jak Pilawski próbował przyspieszać zaległe należności. Dobrym przykładem była znana mu wizyta u ojca Grzegorza, nawet wycie zimowej zamieci dość dobrze odegrał. Wielu jeszcze mazurskich opowieści wysłuchał Marek, nie tylko o Pilawskim, bo zjeździli tę pagórkowatą krainę wzdłuż i wszerz, nim wjechali UAZ-em na wzgórze nad jeziorem Oświn, by odśpiewać dziarskie „ra, ra, ra” do melodii hymnu rosyjskiego.

– Chciałeś to widzieć, proszę bardzo.

– Tu jest dopiero koniec świata. Tu by coś kupić – westchnął Marek, przykładając do oczu lornetkę. – To stado koni po prawej… To oczywiście konie Pilawskiego?

– Tak, koniki polskie… Jerzyka Pilawskiego.

– Co one tu robią?

– Robią za kosiarki. Każdy wojewódzki konserwator przyrody darzy Pilawskiego sympatią, między innymi za te darmowe kosiarki.

– A, to twój kolega, snycerz Pilawski, jest wszechstronnie wyspecjalizowanym „kosicielem” traw… A kto zajmuje się tymi końmi? Skoro właściciel przebywa na biebrzańskich bagnach?

– Konie żyją cały rok na swobodzie, tak zwany zimny chów… Poprawiać trzeba czasem ogrodzenie. Zajmuje się tym Wiesiek, syn Ireny… To w jakimś sensie moi krewni… Mieszkają kilka kilometrów stąd, w Rudziszkach.

– Tu mi się podoba, żadnych domostw. Ale skoro rezerwat, to nic się nie da tu zbudować. Ale gdzieś ten rezerwat się kończy, na jego obrzeżach może być coś ciekawego, jakieś siedlisko, ziemia, podoba mi się tutaj…

– Dobra, jedziemy do Rudziszek, do Ireny i do Wieśka…

Podjechali pod typowe siedlisko z tak zwanych poniemieckich, dom z czerwonej cegły z dwuspadowym dachem krytym starą ceramiczną dachówką, obora z wysokim kamiennym fundamentem, wyżej też ceglana, z dachem takim samym jak dom i duża drewniana stodoła, też pokryta dachówką. Pod oborą mały traktor, tak zwany japończyk. Z widocznych między stodołą a oborą długich zagonów malin idą w kierunku podwórka młody mężczyzna i rudowłosa kobieta około pięćdziesiątki, niosą wiadra z malinami. Marek patrzył uważnie nie tylko na zbliżającą się parę, ale też zerkał na Zdzicha, bo widział w jego twarzy wyraźną przemianę, znał swego kolegę ze szkolnej ławy, narastające wzruszenie, które widział w jego obliczu, dało mu więc do myślenia.

– Czegoś mi chyba nie powiedziałeś, poznam zdaje się twoją byłą żonę. Pierwszą czy drugą?

– Obie.

– Widzę jedną… Aha, chyba rozumiem… Niczego sobie…

– Owszem… I wolna, drogi Marku, bo od kilku lat wdowa.

– Mój Zdzicho… – rudowłosa objęła czule Zdzicha. – Dzień dobry panu, Irena Ludecka… A to mój syn Wiesław.

– Marek Stocha – przedstawił się Marek, bo Zdzichowi na razie mowę odjęło.

Teraz odbyła się scenka pantomimy, w której z serdecznym śmiechem Irena Ludecka obracała wkoło Zdzichem, oglądając go ze wszystkich stron.

– A pooglądaj sobie, szmat czasu, pewnie więc inaczej wyglądam. Ty, Irenko, moja piękna pięto achillesowa, wyglądasz jak dziesięć lat temu, czas stanął w miejscu.

– Witaj, wujku – stojący z boku młodzieniec uściskał się serdecznie ze Zdzichem, po czym podszedł do Marka i podał rękę.

– Dobrze, że zadzwoniłeś, to odłożyliśmy wyjazd do Węgorzewa na jutro. Zapraszam do środka, zaraz coś przyrządzę, zjemy późny obiad.

Weszli do wnętrza po widocznym remoncie, łączące „stare z nowym”: widać celowo zachowane ślady po ścianie działowej, odsłonięte grube belki pod sufitem, zachowany stary kaflowy piec kuchenny z tak zwaną płytą i piekarnikiem, a na ścianach współczesne malarstwo i grafika. Irena zaprasza gości do stołu.

– Dziękujemy bardzo, jedliśmy obiad w zajeździe w Klimkach – zaczął się wymawiać Marek.

– Chyba że poczęstujesz malinami, to byłby dla nas deser rarytas – zaproponował Zdzicho.

– A jedzcie na zdrowie, i na drogę damy. Mamy ich osiem hektarów, nie do przejedzenia.

– Bardzo dorodne, można je sprzedać – wykazał się swym handlowym zmysłem Marek.

– I sprzedajemy, co drugi dzień samochód po odbiór przyjeżdża – odezwał się Wiesiek, syn Ireny. – Ale nie da się wszystkiego zebrać. Trudno o ludzi.

– Dodaj, o właściwych ludzi – powiedziała Irena. – Dzisiaj były raptem tylko cztery kobiety, godzinę temu jak skończyły. Nic to, ile zbierzemy, tyle będzie.

– W tym roku jak zbierzemy połowę, to będzie dobrze – uzupełnił informację Wiesiek.

– Aha, przejdźmy do waszych spraw – ucięła temat malin Irena. – Na razie pokręćcie się w okolicy sami. Pojutrze niedziela, nie zbieramy wtedy malin, to Wiesiek was obwiezie UAZ-em po różnych siedliskach, z których ludzie chcieliby się wybrać do miasta.

– Mamy czym jeździć, oprócz volvo używamy też tej poradzieckiej terenówki.

– Rozumiem, macie swego UAZ-a, tym szybciej będzie na skróty, po różnych wertepach, da się nim wjechać też tam, gdzie nie ma już zupełnie nic… – Tu Wiesiek przerwał, gdy zobaczył minę Marka, ten spojrzał pytająco na wszystkich, na końcu na Zdzicha.

– To nic może być niebezpieczne – powiedział z poważną miną Zdzicho.

– W jaki sposób?

– Weźmie tak ciebie za serce, w takie kleszcze, że nie puści… Bo na miłość nie ma rady.

– Nie mogę się zatem doczekać tego nic – odetchnął z ulgą Marek.

– W tym nic nie ma siedlisk… Ale na upartego to można się tam wybudować – wyjaśniał dalej Zdzicho.

– Pokażę wam pokój z dwoma łóżkami – marzenia o „nic” przerwała Irena. – Możecie spać razem, w jednej sypialni?

– Na łące, sto metrów przed domem zaparkowaliśmy samochód z przyczepą kempingową, właściwie to sypialnia Zdzicha, ale od czasu do czasu przygarnia mnie.

– Nie ma mowy, odnowa biologiczna to rzecz konieczna, u mnie goście nie sypiają po przyczepach, za mną, panowie – zakomenderowała Irena. Marek i Zdzicho spojrzeli po sobie.

– Irenie jeszcze nikt się nie oparł… – Cicho, przez zęby wycedził Zdzicho.

– Notowani są nawet recydywiści w tym uleganiu, chodźmy… – Odpowiedział szeptem Marek.

Od następnego dnia zaczęła się kolejna, najdłuższa sekwencja jazd UAZ-em po wertepach Mazur, położonych na północ od Węgorzewa, też na północny wschód. Marek, Zdzicho i Wiesiek wjeżdżają w różne „końce świata”, a to łażą po ruinach nieczynnej śluzy na Kanale Mazurskim, a to stoją na wiaduktach w Stańczykach, kiedy indziej spoglądają z góry w różne strony z murowanego wiatraka. Widzimy ich też w jakichś rozwalających się dworach, co jakiś czas z kimś rozmawiają, na zewnątrz, też w środku, a to w jakimś obszernym hallu, a to przy stole, rozkładających mapy, gestykulujących.

W końcu, już bez Wieśka, znowu wjechali na swój ulubiony pagór nad jeziorem Oświn, znowu lornetują wkoło, ale najdłużej tak zwaną bliską zagranicę, w tym czerwone dachy Kryłowa, ale już bez „ra, ra, ra” do melodii Aleksandrowa.

– W ładnej okolicy mieszka twoja pierwsza i zarazem druga pięta achillesowa, jak to nazywasz. Jak ją poznałeś, Zdzicho, jeśli można wiedzieć?

– Można. Irenę poznałem w Poznaniu, w hotelu „Poznań”. Opowiem ci jeszcze tę moją historię, to już chyba wszystko o mnie będziesz wiedział.

Jesteśmy w hotelu „Poznań”, w kasynie. Zdzicho siedzi przy stoliku z Black Jackiem. Na lewo od niego mężczyzna w średnim wieku, na prawo młoda rudowłosa piękność, to Irena Ludecka, ale dużo, dużo młodsza. Zdzicho co i raz zgarnia wygrane, chociaż obstawia dość drobnymi żetonami, po pięć, dziesięć złotych. Rudowłosa kobieta taksuje co jakiś czas Zdzicha, w szczególności po jego wygranych. Zdzicho nie zwraca na nią uwagi, skupiony na grze.

– Szczęściarz z pana, sąsiedzie – odezwała się rudowłosa.

– A może to metoda, system?

– Wyłącznie szczęście – odparł Zdzicho, nie patrząc na sąsiadkę. – Dopisałoby mi ono jeszcze bardziej, gdybyśmy zamienili się miejscami.

– Powie pan, jak to miejsce wykorzystać, to i ja zaznam szczęścia.

– Pani szczęście jest innego rodzaju. Kto nie ma szczęścia w kartach, to ma w miłości.

– Nie protestuję, zatem doczekam – zaśmiała się ruda.

– Postawi pan drinka, to oddam panu miejsce.

– Nawet dwa postawię.

– Proszę bardzo – zamieniają się miejscami. – Zobaczymy, jak się pan teraz spisze. – Grają chwilę, Zdzicho wygrywa, Irena przegrywa ostatnie żetony. – Skończyłam grę, miałam w prezencie dziesięć żetonów, zatem koniec. Dla mnie to tylko niewinna zabawa. Życzę szczęścia, bo rzeczywiście moje miejsce panu służy. – Rudowłosa opuszcza stół Black Jacka, Zdzicho zdążył zauważyć, że kobieta zabiera brelok z kluczem do pokoju hotelowego.

– A realizacja naszej transakcji? Może być za pół godziny w restauracji na dole?

– Za godzinę, jeśli to nie problem?

– Do zobaczenia za godzinę – powiedział Zdzicho, kierując kciuk w dół, w kierunku restauracji. Ruda odeszła, żegnając go wzniesionym kciukiem ku górze. Spotkali się zgodnie z umową przy barze restauracji „Poznań”.

– Zamiana pomogła szczęściu – przywitała go z uśmiechem ruda. – Czy to taki sposób na rozwijanie kontaktów międzyludzkich?

– Pomogła, powinienem się chyba z panią podzielić wygraną? Jestem odludkiem, ale czasami nie mam nic przeciwko kontaktom międzyludzkim. – W czasie tego dialogu oboje patrzą sobie w oczy, ale przy ostatnich słowach Zdzicho spokojnie zjechał wzrokiem w dekolt Ireny.

– Wygraną zachowa pan dla siebie, to pana system – zaśmiała się głośno. – Może pan najwyżej podwoić stawkę… Mówię o drinkach.

– Mam po prostu szczęście, jeśli chodzi o Black Jacka. Z przyjemnością zamawiam kolejne drinki. – Na palcach pokazał barmanowi, że prosi o powtórzenie zamówienia.

– A ofiarodawca żetonów się nie pogniewa?

– Jednym ze sponsorów naszego matematycznego kongresu jest hotel „Poznań” i Casinos Poland, żetony były prezentem od kasyna – znowu zaśmiała się, z dużym wdziękiem odsłaniając piękne uzębienie. – A panu moje miejsce nie było potrzebne z powodów magicznych. Wgapiał się pan cały czas w karty, coś jakby liczył, kombinował. Było to nawet trochę obraźliwe dla sąsiadów i sąsiadek… A może źle na pana działa rudy kolor? – Poprawiła wdzięcznym ruchem jakiś loczek, zabierając go z czoła.

– Wręcz przeciwnie, rudy kolor jest moją piętą achillesową. Ale w pracy muszę być skupiony na tym, co robię.

– A jednak? Szczęściu należy pomagać…

– Mówię to pani tylko dlatego, że jest pani matematykiem. Przyszedł mi do głowy pewien pomysł… Ale nie, przepraszam, głupi całkiem pomysł. A może pani nie jest matematykiem, tylko pełni na kongresie jakieś funkcje organizacyjne?

– Zgadł pan, pełnię funkcje organizacyjne… Pomagam profesorowi Bagińskiemu, by był odpowiednio przygotowany do wystąpień… Pewnie pan słyszał, sława matematyczna, ale bałaganiarz.

– Nie słyszałem… Nie moja branża… Matematyka interesuje mnie tylko w kasynie. Jednak zalety i wady liczb pierwszych oraz wszystkich pozostałych to nie pani domena. Zresztą to nie dla kobiet, nie dla takich kobiet… – Powiedział Zdzicho z przekąsem.

– Niech pan sobie wyobrazi, że dla kobiet… Nie wiem, co znaczył pański przytyk, ale dla takich jak ja też. Jestem asystentką profesora nie tylko tutaj… U nas na wydziale matematyczno-fizycznym na uniwerku we Wrocławiu również.

– Masz ci los! Proszę o wybaczenie. Panie barman, jeszcze raz, proszę. Może to zrządzenie losu… Próbowałem z dwiema innym kobietami, ale to nie wyszło. Będę z panią szczery, chodzi o liczenie kart, w duecie można więcej. Gdybyż pani zechciała spróbować?

– Spróbować można…

– Po jednym treningu będzie wiadomo, czy to rokuje nadzieję. Jeśli tak, to kolejne treningi opłacę.

– Wypcha się pan z tym płaceniem.

– Musi być kontrakt, bo to dłuższy trening, pierwsze cztery treningi po dwie godziny, następne coraz dłuższe, łącznie dziesięć sesji, jak się pani nada, to przyjadę na kolejne treningi do Wrocławia.

– Ojej, to rzeczywiście poważna sprawa.

Umówili się na trening w pokoju hotelowym. W trakcie treningu siedzą przy stole naprzeciw siebie, pomiędzy nimi karty. Zdzicho rozkłada je jako krupier. Z lewej ma tak zwany but, w którym jest sześć talii kart.

– Gra pani na dwa boksy, dochodzą karty krupiera. W talii jest trzysta dwanaście kart, liczy pani trzy grupy kart, jak schodzą, blotki. Jedna grupa od dwójek do czwórek, druga grupa od piątek do siódemek, trzecia grupa to ósemki i dziewiątki. Ja liczę pozostałe od dziesiątek do króla i osobno asy.

– Ja liczę zatem do stu dziewięćdziesięciu dwóch kart w trzech grupach, a pan sto dwadzieścia w dwóch?

– Zgadza się, ja mniej, bo muszę w pewnym momencie policzyć, co pani sygnalizuje i podejmować decyzje obstawiania, im późniejsza faza gry, tym grubsze obstawianie.

– Jak często sygnalizuję i w jaki sposób?

– Pierwszy raz po zejściu trzech czwartych buta, drugi raz pod sam koniec, na mój znak. Sposoby sygnalizacji? To będzie później, na razie będzie pani mówić, musimy zobaczyć, czy to do czegoś prowadzi.

– To nie daje gwarancji, ale zwiększa prawdopodobieństwo otrzymania takich czy innych kart?

– Zgadza się, na dziesięć końcowych zagrań powinniśmy wygrać sześć, siedem, to wystarczy, chodzi o moje zagrania, pani się będzie bawić drobnym obstawianiem. Zaczynamy…

– Zdzicho zaczyna rozdawać karty

– Nie tak szybko! – Pisnęła rudowłosa.

– To jest tempo krupiera – Zdzicho prowadzi symulowaną grę dalej. Widzimy, jak w przyspieszonym tempie trwa gra treningowa, w tym różnorodne reakcje Ireny, nawet z pokrzykiwaniem, Zdzicho spokojnie i szybko prowadzi grę, widać, jak „but” za „butem” schodzą, pomiędzy tasowanie.

– No, nie – nie nadaję się… – Ze zrezygnowaniem podsumowała swoje poczynania Irena.

– Wręcz przeciwnie. To był dopiero pierwszy trening. Zamawiam dziesięć treningów we Wrocławiu, płacę po trzysta złotych za trening.

– No dobra, to jednak dość ciężka praca… Dobrze, niech pan buli… Niezła stawka, żeby mi tak na uniwerku płacili…

– We Wrocławiu jest szkoła teatralna, zamówię i opłacę indywidualne zajęcia.

– A to po co?

– Będziemy w trakcie gry pili drinki, pani się będzie szybko upijać, ale na niby. To trzeba wyćwiczyć, żeby było wiarygodne. Osóbka pod rauszem ma prawo robić wszystko wolniej, stroić żarty, a to ładnej kobiecie na ogół się wybacza: chodzi o decyzje w doborze kart… Liczenie kart musi być ciągle szybkie i precyzyjne.

– A jak będzie dużo klientów, dużo boksów grających? Trudniej wtedy liczyć.

– Będziemy grali nad ranem, w ostatnich trzech godzinach otwarcia kasyna. Łatwo wtedy znaleźć wolny stół Black Jacka. Będą tylko trzy boksy, dwa moje i jeden pani Ireny, no i oczywiście boks krupiera.

– Zarobię w ten sposób na kawalątek ziemi na Mazurach? W mojej małej ojczyźnie?

– Myślę, że na sporą połać Mazur. I jeszcze jedno, musimy zachować oficjalne stosunki, pani Ireno, nie przy stole w kasynie, lecz między nami… Pani mi się jako kobieta, owszem, bardzo podoba, ale muszę powściągnąć ewentualne skłonności.

– Phi… A pan mi się wcale nie podoba, panie Zdzicho, nie będzie więc z tym problemu.

Po wrocławskich kursach karcianych i aktorskich nastąpiło zwyczajne życie zawodowych graczy, podróże pomiędzy dużymi miastami, pobyty w hotelach z kasynami i związane z tym finansowe profity. Grali we Wrocławiu, w Warszawie, Poznaniu, Sopocie, Katowicach, Krakowie. Znali już na pamięć szyldy kasyn, halle hotelowe. Te godziny nad ranem były bardzo wyczerpujące, ale za to ich zakończenie całkiem przyjemne: zgarnianie stert żetonów, potem wymiana w Kasie, upychanie w torbie coraz większych pieniędzy.

Kolejny raz są w hotelu „Poznań”, w pokoju hotelowym. Irena siedzi przy stole, tasuje z wprawą karty. Zdzicho siedzi zamyślony na kanapie z boku.

– Powtarzałeś, że wciąż trzeba ćwiczyć. Zapraszam…

– Daj spokój, to już nie ma sensu.

– Że nas tu nie wpuścili?

– Już nas nigdzie nie wpuszczą, przynajmniej w Polsce. Dziesięć kasyn obskoczyliśmy po dwa razy… I utknęliśmy. Wpisali nas na czarną listę. Nic nam nie zrobią, bo respektujemy reguły gry, ale oni już wiedzą, że liczymy karty. A nie będziemy się przebierać i na podrobionych dokumentach wchodzić, wkroczylibyśmy na kryminalną ścieżkę.

– A zagranica?

– To koniec, tu zaczęliśmy i tu czas zakończyć, nie można życia spędzić w kasynach. Jedź na Mazury, możesz kupić dowolne siedlisko… Zamek jakiś nawet…

– Koniec? No to do roboty, panie Zdzicho! – Irena podeszła energicznie do kanapy, na której siedział Zdzicho i pchnęła mocno, że od razu wyłożył się jak długi, następnie siadła na niego okrakiem. – Ty sukinsynu, myślisz, że ja dla tych pieniędzy się włóczę po hotelach, kasynach… Przerwałam doktorat… – Rozerwała jednym ruchem koszulę na piersi Zdzicha.

– Moja najlepsza koszula…

– Kupię ci dziesięć, z tego siedem bardzo gustownych – syknęła Irena.

W tym momencie Zdzicho przerwał swą opowieść, wziął lornetkę z rąk Marka i skierował ją na pasące się koniki polskie.

– Chyba opowiedziałem wszystko co istotne – rzekł flegmatycznie, przesuwając powoli lornetkę panoramicznym ruchem, w końcu najechał nią na czerwone dachy Kryłowa.

– Resztę mogę dośpiewać… Irenie nikt nie jest w stanie się oprzeć, małżeństwo więc, potem coś z biznesami nie wyszło, bo komu tu w tej pięknej okolicy coś sprzedawać… Wróciliście na jakiś czas do kasyn, może w Pradze, Wiedniu, jeszcze gdzieś. Trzeba się było rozwieść, bo tylko jako ludzie wolni mogliście rzetelnie pracować w kasynie. Potem kolejny ślub, kolejny rozwód…

– Prorok czy co? Dokładnie tak było…

– A teraz koło się zamknęło.

– Co masz na myśli, Marku?

– Widzę, jak pani Irena na ciebie patrzy, Zdzicho… Ty na nią.

– Niedoczekanie jej… Niech sobie patrzy… Zresztą Irena nie respektuje wolnych związków…

– Jesteście już całkiem dorośli… Życie na kocią łapę jest dla Ireny być może do przyjęcia dzisiaj, kto wie. Jak nie spróbujesz, to się nie dowiesz.

Stoją na samochodzie marki UAZ, lornetują wkoło okolicę. Robią to tak konkretnie, tak permanentnie, że wydaje się, że wrośli w ten krajobraz na zawsze. Potrafimy sobie wyobrazić, jak opadają liście, że potem pada śnieg, a oni stoją wybieleni całkowicie szronem, śniegiem, potem śniegi topnieją, zieleni się trawa, pojawiają się pączki na drzewach, liście.

ROZDZIAŁ XII

CHCESZ UMIERAĆ, TO UMIERAJ

– a ludzi nie budź

Bywszy włościanie, najpierw spod Grodna, później z Sentek zostali robotnikami, porzucili kosy, pługi, siewniki w jednym momencie, w jednej chwili można powiedzieć. Tak, pod koniec lat pięćdziesiątych XX wieku Jurkiewicze, Bohdziewicze i Maluszczyki odłożyli jak na komendę swoje chłopskie akcesoria i wyjechali do miasta, przypadek zrządził, że miasto nazywało się Oświęcim, bo tam akurat trafił najpierw wracający z Sybiru Kazik, a oni wszyscy po kolei za nim, rok im to raptem wszystkim zajęło, ale podejmowanie decyzji to była chwila jedna, reszta to logistyka tego nowego exodusu.

Prace mieli w mieście różne, wymienię niektóre: laborant przy produkcji chloru, wytłaczarka izolacji kablowych, stróż na budowie, ubojowiec w rzeźni, konduktor miejskiej komunikacji, bagażowy na kolei, palacz kotłowy, jedynie Wujek Ziuniek nie był robotnikiem, był nauczycielem zawodu, uczył ciesiółki w salezjańskiej szkole zawodowej. Wszyscy mieszkali po ludzku, w M-3 lub M-4, posiadali niezbędne ich zdaniem atrybuty współczesnego mieszczucha, zatem w pierwszych latach sześćdziesiątych w każdym domu był telewizor, pralka, pod koniec lat sześćdziesiątych z rowerów i motocykli przesiedli się w syreny, trabanty i wartburgi. Jeśli samochód miał być nowy, to brakujące kwoty pochodziły z handlu z pobliską zagranicą, w czasie urlopu jechali wtedy w rodzinne strony, czyli do Grodna i handlowali, czym popadło. Na co wtedy był tam popyt, to ze sobą zabierali, a wracali najczęściej ze złotem w postaci różnych wyrobów, łańcuszków i pierścionków.

Dzień po dniu, z miesiąca na miesiąc, rok po roku zachodziła w nich przemiana, wtopili się mentalnie w miejskie otoczenie, byli jednymi z czterdziestu tysięcy mieszkańców miasta, które wybrali do życia, odróżniał ich jedynie wschodni zaśpiew języka, ostatnia rzecz, której nie chcieli utracić, a może raczej nie byli w stanie się pozbyć.

Spotykali się w swoim gronie przy każdej okazji, czy to były imieniny, czy urodziny, nie mówiąc już o okazjach specjalnych, którymi są chrzciny, wesela i pogrzeby. Spotkania były mocno zakrapiane, jeszcze mocniej niż w Sentkach, w rozmowach dominowały coraz bardziej wspomnienia z Gumbacz, Boguszówki, Hoży i innych miejscowości spod Grodna, także sentkowska część ich życia była wspominana. Nie zdarzało się raczej, by podnietę do rozmów wnosiły jakieś tutejsze miejskie sprawy, jakieś bieżące zdarzenia polityczne, których przecież nie brakowało. Byli całkowicie w swych emocjach zanurzeni w swej przeszłości, w swej wiejskości.

O ich życiu pod Grodnem Zdzicho dowiedział się więcej teraz niż w Sentkach, bardzo był łasy na opowieści z dawnej rodzinnej historii.

– Wujku Ziuńku – zagaił Zdzicho, gdy znowu odwiedził go na jego działce na Zasolu. – Wczoraj były urodziny mojej mamy Heli, piliście dużo więcej niż przed rokiem, znowu wspominaliście te same historie, ale rozbieżności nie były łagodnie wyjaśniane jak kiedyś. W sporach pojawia się coraz większa krzykliwość i nieustępliwość. Jak to postrzegasz, dzisiaj, bo ty przy stole teraz więcej milczysz, niż mówisz, ożywiasz się dopiero, jak Bronek, mój ojciec, intonuje zbiorowe śpiewy.

– Wpadasz tu z Katowic na chwilę, okazjonalnie, to widzisz, że to nasze Boskie Ochlablabla pęcznieje, nakręca się…

– Boskie?

– Jest jakieś przyzwolenie, może całkiem odgórne, pewnie to rodzaj kary.

– Kary? Za co?

– Trzeba żyć w zgodzie ze sobą, z tym, co ci przyrodzone.

– Jak wiedzieć, co jest nam przyrodzone?

– Tego się nie wie, darem wielkim jest, jeśli się to wyczuwa.

– Możesz mi coś więcej na ten temat powiedzieć, Wujku Ziuńku?

– Tyle tylko, że my, włościanie spod Grodna, nie jesteśmy tutaj na swoim miejscu, my to wszyscy coraz bardziej czujemy. Żyjemy tutaj wygodnie, ale roztopiliśmy się w tej miejskiej ludzkiej masie, zaczynamy być kimś bez właściwości.

– A w Sentkach czuliście się u siebie?

– Tak, jak najbardziej, w tych mazurskich poniemieckich domach byliśmy u siebie, bo tu nie chodzi o fizyczne miejsce, przynajmniej nie przede wszystkim. Zajęliśmy te domy w wyniku konieczności dziejowej, bo wyjazd spod Grodna był niezbędny, nie chcieliśmy być Rosjanami, pojechaliśmy na Mazury, by żyć dalej w Polsce. Najważniejsze było jednak to, że dalej byliśmy chłopami, otrzymaliśmy wraz z domami ziemię do uprawy. Bez ziemi chłop nie jest sobą, zaczyna być nie wiadomo kim, nie jest dobrze nie wiedzieć, kim się jest.

– Nie wystarczy być dobrym człowiekiem?

– To najlepsze co może nas spotkać, ale być dobrym człowiekiem jest najtrudniejszym wyzwaniem życia. Bywamy czasem dobrzy, ale tak skończenie dobry jest święty, czasami tak kogoś nazywamy, bo za tym stoi świadectwo jego życia, jego codziennych kontaktów z bliźnimi. Normalny człowiek bywa dobry od czasu do czasu. Jak się czuje wyzuty z tego, czym i kim jest, owo od czasu do czasu jest u niego rzadsze.

– Rozmawiacie niekiedy ze sobą, wy, wschodniacy, o tym wyzuciu?

– Nie, jest to niemożliwe, musielibyśmy zaprzeczyć swoim wyborom, dzięki którym tu jesteśmy… Są i dobre strony tego naszego zaprzaństwa, jesteś jednym z przykładów, twoje pokolenie pokończyło studia, tylko dwoje z twoich szesnastu kuzynek i kuzynów nie ma wyższego wykształcenia, bo im nie zależało.

– Wujku Ziuńku, robisz takie rachunki? Że niby coś za coś? Sam mi mówiłeś, że dla człowieka najważniejsze jest jego własne życie, że nie powinien się poświęcać dla innych.

– Nie łap mnie za słowa, Zdzichu. Mówiłem, bo to prawda, ale prawdą są też wyjątki od reguły. Należy żyć tak, żeby nie mieć poczucia, że się życie zmarnowało.

– To coraz głośniejsze śpiewanie, ta coraz większa krzykliwość w sporach podczas waszych Boskich Ochlablabla to jest odprysk samopoczucia, że się jest dziś kimś bez właściwości?

– Tak, w amoku alkoholowym wyłazi na wierzch duch naszego autentyku, naszej przynależności do odległej w czasie swojskości. Ona związana jest z Gumbaczami, Boguszówką, Rusotą, Barbaryczami, trochę też z Sentkami. Demonstrujemy, że świetnie pamiętamy teksty i melodie, na przykład Razcwietali jabłoni i gruszi, Oj zaguliał, zaguliał, parień maładoj…, i wiele innych. Spieramy się o to, kto rzetelniej pamięta detale zdarzeń sprzed pięćdziesięciu lat… Opowiem ci jeden spór, sprzed półtora miesiąca, z moich imienin.

Wujek Ziuniek zaciągnął się „Malboro” z paczki, którą mu przyniosłem i zaczął opowiadać.

– Powiedz mi wreszcie, Lutek, jak to było – zapytał swego szwagra dobrze już podpity Bronek Bohdziewicz. – Właziłeś przez okno i nagle dostałeś czymś po głowie?

– O które okno ci chodzi, szwagrze, o które włażenie? – Podniósł głowę znad talerza Lutek. Dobrze się stało, że Bronek go zagadnął, bo Lutek już miał nos niemalże w galaretce z nóżek, a tak dźwignął nos i jego okolice znad talerza i spojrzał półprzytomnie na Bronka.

– A to ty, skurczybyku, częściej do Heli przez okno właziłeś, nie tylko po pamiętnym świniobiciu w Gumbaczach, jakeśmy po uwolnieniu Witka świętowali?

– Aha, ten raz wspominasz. Jakbym mógł częściej do twojej Heli przez okno wchodzić, skoro to ona mnie jakimś imadłem po głowie przywaliła.

– Nie imadłem, tylko dzbanem do kindziuka, stary rozpustniku – sprostowała Klima, żona Lutka.

– Różnica niewielka, skoro dzban był żeliwny, aż dziw, że moja biedna głowa to wytrzymała – uściślił Lutek.

– I nie było więcej prób wejścia przez okno do Heli? – Drążył dalej swoje Bronek.

– Mam tylko jedną szramę na głowie, zatem to była jedna jedyna próba. Poza tym Hela była wtedy jeszcze panną.

– Za to ty byłeś żonaty, stary zbereźniku, przestań to wspominać, bo ci obiję jeszcze raz mordę, choć to już wtedy zrobiłam – Klima zaczynała mieć dość tych wspominek.

– Nie ja wspominam, szwagier Bronek pyta, to odpowiadam, a czemu pyta, nie wiem, zresztą wtedy byłeś z nią w łóżku, ostatecznie nic więc Heli nie groziło.

– Spał twardo, chrapał na cały dom, gdyby nie ten dzban, to nie wiadomo, co by się mogło zdarzyć – odezwała się wreszcie Hela, główny pretekst tamtych zdarzeń.

– Pomyliłem się, szwagrze, samogon prowadzi człowieka czasem nie wiadomo dokąd. Chciałem zrobić Klimie niespodziankę i wejść przez okno, jak w czasach kawalerskich. Okazało się, że to nie było nasze okno.

– Pytam się po raz ostatni – namolnie ciągnął swoje Bronek.

– Przyznaj się, szwagier, nic się nie stało, ale ważne też są intencje, jakie chęci kazały ci włazić na parapet?

– Oj, przestań natychmiast, Paświstun – zniecierpliwiła się Hela, a ponieważ użyła akurat tej ksywy swego Bronka, to wiadomo było, że nie żartuje. – Jeszcze słowo, a znajdę tu u Jadzi jakiś żeliwny sagan, zobaczymy, czy twoja głowa równie mocna jak Lutka.

– Takie kłótnie są za każdym razem, najczęściej o nic, równie nieważne. Spieramy się o szczegóły zdarzeń, nawet intencje, jak choćby w cytowanej rozmowie. Lutek sam może już nie pamiętać, jakie motywy zaniosły go do okna Heli, był wtedy wypity, jak i teraz, podczas śledztwa po pięćdziesięciu latach.

– Pamiętasz, na czym wtedy stanęło, jak się skończyło to humorystyczne śledztwo, Wujku Ziuńku? – Ze śmiechem zapytał Zdzicho.

– Po tej kwestii Heli, twojej mamy, temat został zamknięty, jak i cała impreza zresztą. Pamiętam, że część biesiadników trzeba było tu i ówdzie położyć, co staje się ostatnio już zwyczajem, bo głowy coraz mniej tęgie z wiekiem mamy. Bronek tak chrapał, że były to grzmoty przeplatane rzężeniem, kilka razy wstawałem i go budziłem, a Hela wtedy dodawała: „Chcesz umierać, to umieraj, a ludzi nie budź”.

– Mam to zatem po ojcu – zaśmiał się Zdzicho. – Niełatwo jest spać gdzieś koło mnie.

Była to ważna rozmowa z Wujkiem Ziuńkiem, jak wszystkie wcześniejsze zresztą. Boskie Ochlablabla nie było rozwijającym się hobby, okazało się przypadłością, za nią kryły się rozstaja dróg, które zobaczyli onegdaj uczestnicy biesiady, wybrali tę samą ścieżkę, bo ludzie robią coś czasem gromadnie, wydaje się to im łatwiejsze, bezpieczniejsze, ale każde życie jest jednostkowe, trzeba je przeżyć samemu.

Ziemia… I ponadto dom, to dla włościanina niezbędne, w nich osadzona jest jego tożsamość. Dom, czyli budynek, w którym wszystkie składowe są Lutka lub Bronka, jego, a nie czyjeś, drzwi, przez które wchodzi do swoich pomieszczeń, okna, przez które widzi swoje podwórko, swoją ziemię. Własność, wyłączność? Tak, ale jeszcze coś więcej – matecznik kulturowy, w którym może czuć się sobą.

Główni adwersarze opisanego Boskiego Ochlablabla wiele rzeczy robili wspólnie, a jeśli nie wspólnie, to i tak jednakowo, ale zakończyli życie każdy po swojemu. Lutek Maluszczyk pierwszy z nich, w budce telefonicznej na rogu Olszewskiego i Śniadeckiego w centrum osiedla Chemików w Oświęcimiu, z telefonem w ręku, z głową na szybie. Ten dzban, który na niego wtedy spadł, nazywał się zawał, nie zdążył nikogo powiadomić, pożegnać. Nie dowiemy się, czy chciał dzwonić na pogotowie ratunkowe, czy do swojej Klimy, bardzo prawdopodobne, że do Klimy, bo mało rzeczy robił bez jej zgody. Bronek Bohdziewicz żył lat dziewięćdziesiąt jeden, dziesięć lat dłużej od Lutka. Miał we Włocławku na swoim dożywociu u Hipka oddzielny pokój, bo jego sen to wciąż były grzmoty przedzielane rzężeniami. W dniu odejścia wstał o piątej rano i obszedł cały dom, wszędzie pozapalał światła, bo było jeszcze ciemno, zrobił jakby gospodarski obchód przed odejściem, o siódmej rano przełknął jedną łyżkę owsianki podanej przez synową, westchnął głęboko i czmychnął, i tyle go było. Siedzący przy nim Hipek i Halinka nie zdążyli zapytać, dlaczego pozapalał wszystkie lampy. Może chciał odejść w świetle jupiterów, pamiętamy przecież, że to był wśród Jurkiewiczów, Maluszczyków i Bohdziewiczów pierwszy tancerz i śpiewak. Rok wcześniej na dziewięćdziesiątych urodzinach odśpiewał jeszcze osiemnaście piosenek ze swego bogatego repertuaru, śpiewał je po polsku, po rosyjsku i językiem prostym, czyli mieszanką dwóch poprzednich i białoruskiego. Odszedł do swojej Heli, na pewno na rozstajach wybrał właściwą ścieżkę, może szedł na zaświatowy azymut, skąd słyszał nawoływania Heli: Bałbatun i Cybaty, bez tej ksywy, za którą nie przepadał, Paświstun, bo tą ksywą po trzech latach rozłąki na pewno Hela do niego nie wołała.

ROZDZIAŁ XIII

NIEMIECKIE KOBIETY

– niemiecka wierność

Deutschland, Deutschland über alles,

über alles in der Welt,

Wenn es stets zu Schutz und Trutze

brüderlich zusammen hält.

Von der Maas bis an die Memel, von der

Etsch bis an den Belt.

Deutschland, Deutschland über alles,

über alles in der Welt¹

– Chciałeś, Martin pogadać, jak Niemiec z Niemcem, ale nie masz z kim, bo ja jestem Mazurka – powiedziała cicho Gabi Konopko do Martina Wanka, gdy spokojnie, ale dobitnie wyrecytowła początek hymnu niemieckiego.

Siedzieli w kuchni przy stole naprzeciw siebie. Było to w domu Gabi, ktoś mógłby jej słowa wziąć za żart, ale nie Martin. Na ścianie wisiała makatka, z sentencją: „Meine Küche Meine Freude”, ale ona dowodziła jedynie, że język niemiecki jest w tym domu znany, używany. Nie wykluczało to jednak, że jest w inny sposób językiem obcym, inaczej niż mamy w spisie przedmiotów szkolnych, ale jednak, jakoś po swojemu obcy. Mógł być świadectwem czasu minionego, ale będąc obcym, był zarazem językiem bliskości człowieka z transcendencją, gdy próbuje nawiązać kontakt z Bogiem, a już wiemy, że Gabi modliła się do Boga po niemiecku.

– Chciałem ci opowiedzieć o moim dzieciństwie, mogę to zrobić tylko po niemiecku – powiedział Martin i przeciągnął prawą dłonią po włosach, tak jak się robi to grzebieniem, ale nie położył jej z powrotem obok lewej na stole, tylko na oparciu drewnianego fotela, lewą dłoń też zabrał ze stołu i położył na kolanie.

Wyglądało to niechcący tak, jakby mówienie po niemiecku z dłońmi na stole było zbyt trudne. Może uznał, że jego delikatne wysmukłe palce zanadto kontrastują z porytymi codzienną pracą dłońmi Gabi, które już same zostały na stole. Martin lubił patrzeć, jak dłonie Gabi zwinnie dziergają paciorki codzienności, asystował Gabi przy wszelkich pracach gospodarskich, widział przede wszystkim jej zwinne palce, a dopiero potem całą Gabi. Jego pomoc w obejściu gospodarskim Gabi była funta kłaków warta, ale Gabi tolerowała jego obecność, może nawet jego obecność lubiła. Śmiała się z różnych niezręczności Martina, ale robiła to z ciepłą wyrozumiałością. Tak, zwyczajnie polubiła tego długiego niezgrabnego Niemca, który opowiadał jej, niepytany, jak to tam w świecie jest, tym za górami, za lasami, do którego wybrać się Gabi nie zamierzała, ale o tym świecie chętnie słuchała. Sama natomiast opowiadała, nagabywana przez Martina, jak należy wykonywać proste czynności gospodarskie, demonstrowała je Martinowi. Na nic się to nie zdało, bo te czynności wykonywał wciąż niepoprawnie, ku uciesze Gabi, jakby jej zależało, żeby się tego nigdy nie nauczył, żeby wciąż pytał, co i jak. Najlepiej mu szło przy pszczołach, wiele prac przy ulach mógł wykonywać samodzielnie, Gabi to doceniała, przy pszczołach więc mógł się narobić do woli, bo przy innych pracach jego smukłe palce były karcone klapsami porytych pracą dłońmi Gabi, robiła to, śmiejąc się, jednak konfundowało to Martina.

Słów hymnu wysłuchał bez zaskoczenia, bo nie dalej jak trzy dni temu Zdzicho opowiadał mu o kolekcji swoich hymnów, widać coś jest w powietrzu takiego, że hymny wciskają się tędy siędy. I pomyślał: Oby nie zaczęły maszerować niesione kamaszami i ustami umundurowanych ludzi.

– Przez kilka pierwszych lat mego dzieciństwa, mam na myśli lata, które ogarnia moja pamięć, wszystko toczyło się jak wszędzie, gdzie są małe dzieci – zaczął opowieść Martin, zważając, by pierwszych lat nie opisać jako zbyt kolorowych, radosnych. – Cezurą było pójście do szkoły i zaraz na początku nauka hymnu, tak jakbyś wiedziała, od czego zacznę, Gabi. Wtedy dowiedziałem się, że jestem Niemcem.

– Dopiero w wieku siedmiu lat?

– Niby wiedziałem wcześniej, ale nie było w tym nic szczególnego, nie odczuwałem tego jako czegoś odrębnego, wydawało mi się, że wszystkie małe dzieci są Niemcami, zagranica to były odwiedzane przez nas w zabawach miejsca baśni: Nibylandia Piotrusia pana, Kraina Czarów, której zazdrościliśmy Alicji, Stumilowy Las, gdzie na przemian byliśmy Kubusiem Puchatkiem, Prosiaczkiem czy Kłapouchym i wiele innych bajkowych zagranic…

Gabi tym razem, w odpowiedzi Martinowi, drugą zwrotkę hymnu odśpiewała, pewnie dlatego, że słowa o niemieckich kobietach i niemieckiej wierności, tylko w melodyjnym zawodzeniu zyskiwały swą nostalgiczną potencję, było tam też o niemieckim winie i pieśni. Jak przekazać inaczej natchnienie pieśni?

Deutsche Frauen, deutsche Treue,

Deutscher Wein und deutscher Sang

Sollen in der Welt behalten

Ihren alten schönen Klang,

Uns zu edler Tat begeistern

Unser ganzes Leben lang.

Deutsche Frauen, deutsche Treue,

Deutscher Wein und deutscher Sang!²

Martin zrozumiał, że Gabi chce mu przekazać, kiedy zaplanowano jej poczęcie, że przemarsz żołdactwa rosyjskiego przez kobiety niemieckie, w tym przez duszę i ciało jej matki, zaczął się dużo wcześniej niż w ostatniej dekadzie stycznia 1945 roku. Był to tak silny przekaz, że zdawał sobie sprawę, że Besatzungskind Gabi Konopko nic ponadto na ten temat mu nie powie.

– Potem była kolejna cezura w moim dzieciństwie, w roku 1961, jak stanął mur berliński, stało się coś takiego, że każde serce do głębi to poczuło. Miałem jedenaście lat, po 13 sierpnia 1961 czułem się o wiele starszy niż dnia poprzedniego. Mogłem dorosłym zadawać wszelkie pytania i zadawałem je, ale dobrej odpowiedzi nie uzyskałem, bo jej nie było. Mój kuzyn Norbert jak wyszedł dnia poprzedniego z naszego podwórka, to nie mógł dnia następnego dokończyć meczu, przerwanego wołaniem matek na kolację. Remis 1:1 zawisł między nami na trzydzieści lat. W 1990 roku zebraliśmy ponownie tę drużynę, aby mecz dokończyć, ale nie było to możliwe, na małych kawałkach zburzonego muru, które tuż po sławetnym wyburzeniu schowałem, wygrawerowaliśmy cyfry 1:1, na każdym kawałku, i podzieliliśmy między siebie, tylko Herbert nie doczekał, na przeszkodzie stanął nowotwór trzustki, zanieśliśmy mu więc jego kawałek na cmentarz. Starszy brat Herberta tak go umocował, pomiędzy krzyżem a inskrypcją: „Niech spoczywa w pokoju”, że nikt go mu nie podwędzi.

– Jak twoją berlińską rodzinę podzielił mur na trzydzieści lat?

– Nas czworo, rodzice i siostra Berta, tudzież dziewięcioro kuzynów, ciotek i stryjów zostało na zachodzie, a reszta, czyli dziesięć osób, licząc krewnych mamy i taty, to byli przez te lata Ossi, zresztą takimi ich widzą i teraz, już w XXI wieku, z tym piętnem umrą.

– Ważne, że wszyscy już są razem, rodziny, przyjaciele, ich dzieci i wnuki mają te same możliwości rozwoju. A o piętnie nie może być mowy, to nie była ich wina, że znaleźli się po tamtej stronie muru. – Gabi starała się widzieć wyłącznie dobre strony sklejenia, i Berlina, i całych Niemiec.

– Wielu z Ossich zostało uwikłanych w system terroru, jaki tam panował. Dawali się namówić na współpracę, a to znaczyło donosić na innych, w tym na bliskich, statystycznie, może co ósmy, a może co piąty Ossi albo był człowiekiem aparatu ucisku, albo bez względu na wykonywany zawód był ponadto donosicielem.

– Statystycznie to co najmniej jeden albo dwóch z twoich dziesięciu krewnych było po stronie, w której królowała Stasi – wyliczyła Gabi.

– Urząd Gaucka ujawnił dane na ten temat, ale z powikłaniami, wiele dokumentów zostało zniszczonych, ponieważ okazało się, że także „podpalacze zajmowali się gaszeniem ognia”, stąd te rozbieżności w obliczeniach. Teraz mamy opcję zerową, ludzie tamtego systemu mogą żyć w dzisiejszych czasach normalnie, ale to tylko wartość zapisu, wartość papierowa. Odium pozostaje, Wessi nie mają do Ossich zaufania, nawet jak nie ma nic na kogoś w dokumentach o jego współpracy, to i tak była ona możliwa, w mniemaniu większości.

– Może to czasem dzielić też rodziny.

– Mój wuj Ludwig był chemikiem zaangażowanym w badania nad bronią chemiczną. Z zasobów dokumentów Stasi dowiedział się, że inwigilowała go własna żona, pisała szczegółowe raporty, gdzie bywa, z kim się spotyka etc. Matka ich trojga dzieci, ba, została jego żoną z polecenia Stasi… A że była piękną kobietą, to można powiedzieć, i nie jest to dziwne, że tajnym służbom udało się ją wydać za doktora Ludwiga Dhorna, późniejszego profesora.

– Musiało być narzeczeństwo i swatanie wpisane w stosowne procedury – analizowała głośno Gabi. – Umiem sobie wyobrazić różne romantyczne sytuacje tych dwojga, gdy się poznali i tę znajomość pogłębiali aż do intymnej bliskości… A to wszystko było według wskazówek i harmonogramu tajnej policji… Po latach czar chyba prysł.

– Były przewidziane środki na odpowiednie uposażenie kandydatki na ukartowany ślub, sama inteligencja i uroda mogły nie wystarczyć. Stella, dziewczyna doktora Ludwiga Dhorna, pięknie się ubierała, stać ją było na drogie perfumy i kosmetyki, mogła czasem dojechać na randkę taksówką.

– Nie wzbudziło to podejrzeń Ludwiga, poziom jej możliwości finansowych?

– Takie kandydatki dobierano starannie, najczęściej pochodziły z rodzin przedwojennych przedsiębiorców czy pruskich junkrów, mogły być w tych rodzinach przechowane, mimo zawieruchy wojennej, jakieś zaskórniaki. Stella ponadto była po wyższych studiach, oczywiście chemicznych, musiała przecież rozumieć specjalistyczny żargon męża, gdy rozmawiał z przyjaciółmi o sprawach zawodowych, miała też dobrze płatną pracę, na politechnice, na tym samym wydziale, gdzie wykładał Ludwig. Zatem okazji nie brakowało, żeby piękna, młodsza o dwanaście lat kobieta mogła poznać i usidlić dobrze zapowiadającego się naukowca.

– Jak ten związek teraz wygląda? Jeśli w ogóle jeszcze trwa?

– Mogę ci zacytować rozmowę, jaka odbyła się na rodzinnym przyjęciu, niedługo po tym, jak sprawa inwigilacji Ludwiga przez Stellę wyszła na jaw, rozmowę zainicjowaną przez samą Stellę.

– Pękacie z ciekawości, jak to jest możliwe, że przybyłam tutaj z otwartą przyłbicą, że przestąpiłam przez próg prowadzona pod ramię przez Ludwiga. Tak, potwierdzam, ja, Stella Dhorn, dzień w dzień szpiegowałam Ludwiga, każdy jego ruch, raz w tygodniu składałam raporty u prowadzącego oficera Stasi. Tak, potwierdzam, że ja, Stella, kochałam i kocham mego Ludwiga, urodziłam mu troje dorodnych dzieci…

– W nocy mnie zatem nie szpiegowała… – Dodał z uśmiechem profesor Ludwig Dhorn. – Stello, naprawdę nie musisz, nikt cię nawet nie pyta…

– Ludwigu, pozwól, powiem, co zamierzyłam, dlatego tu jestem, kiedy jest cała rodzina, powiem raz i już więcej nie będziemy do tego wracać. W moich raportach nie było nic, co by Ludwiga obciążało, co więcej, raporty zaświadczały, że Ludwig nie robi nic zdrożnego.

– Słyszycie? Miałem święty spokój, zagwarantowany przez kogoś mi bliskiego. – Dodał szybko Ludwig.

– Ale kłamstwa nie uniknęłam, bo Ludwig o tym nie wiedział, a to jest moją wielką winą. Uznałam, że niewiedza chroni Ludwiga, że mógł dzięki temu pracować spokojnie. Świadomość inwigilacji pociąga za sobą nerwowość, w stresie człowiek robi czasem różne głupstwa, które w skutkach pogrążają go, a przynajmniej nie pozwalają mu realizować się optymalnie. Gdyby Ludwig o tym wiedział, nie byłby dzisiaj w tym miejscu, gdzie jest, nie byłby w ścisłej elicie profesorów niemieckich. Gdybym powiedziała Ludwigowi, że go inwigiluję, to Stasi zaraz by o tym wiedziała, z jego zachowania, bo wybitny chemik profesor Ludwig Dhorn jest akurat kiepskim aktorem, co mu ujmy żadnej nie przynosi…

– Za owo kłamstwo Stella mnie przeprosiła – przerwał Ludwig monolog Stelli.

– I przeprosiny zostały przyjęte – z uśmiechem poinformowała Stella. – Wygrała miłość, jesteśmy z tego powodu szczęśliwi, bo nieczęsto tak się trudne sprawy kończą. A dla was, drodzy Wessi, mam taką wiadomość: cieszcie się, że nie musieliście żyć po tamtej stronie, że nie dotyczyły was tamte presje, podsłuchy, łamania kręgosłupów moralnych i takie tam różne wschodnie cymesy. Nie wiecie, jak byście się zachowali, możecie tylko gdybać, w tych sprawach nie macie więc nic do gadania. Ludwigu, skończyłam, czyń swą powinność. – Po tych słowach Ludwig podał Stelli ramię i wyszli, przytuleni do siebie.

– Koniec jak z dobrej bajki – westchnęła Gabi. – Jakie były dalsze relacje Stelli z resztą rodziny?

– Żadne, na spotkaniach rodzinnych państwo Stella i Ludwig Dhorn od tego czasu nie bywali, nikogo też do siebie nie zapraszali. Wszyscy spotkali się jeszcze raz na ostatnim pożegnaniu, całkiem niedawno, gdy umarł Ludwig. Stella była lojalna wobec rodziny, powiadomiła ich, stosowny pogrzeb zorganizowała, następnie zniknęła jak duch, tylko jej dorosłe dzieci wiedzą, gdzie się podziewa.

– Niby jak w bajce, ale nie można powiedzieć, że żyli długo i szczęśliwie… I ja tam byłam, i wino piłam, etc.

– Tak, mur berliński zniknął, ale różne ściany między ludźmi odgradzają ich od siebie. A przecież opowiedziałem ci jedno z lepszych zakończeń, bo tych dwoje, których to tak naprawdę dotyczyło, swoją ścianę umiało zburzyć czy krok po kroku rozebrać. Ściana między Wessi i Ossi jest wciąż odczuwalna.

– Jak wymrą ci, którzy pamiętają mur berliński, to ta magiczna ściana zniknie, prawda, Martin?

– Jesteś małomówna, Gabi, ale jak coś powiesz, to niejeden mędrzec by klęknął – podsumował Martin.

– Dobra, dobra – machnęła Gabi swoją pomarszczoną dłonią. – Chodźmy do uli, weźmy się za coś, na co naprawdę mamy wpływ, o czym naprawdę mamy jakieś pojęcie.

Wstali od stołu, przeszli do altany, która stała przy ulach, założyli na siebie szczelne kaftany, potem nałożyli pszczelarskie kapelusze z woalkami, na koniec smukłe palce Martina zawiązały woalkę ściśle pod szyją Gabi, a poryte pracą palce Gabi zawiązały sznurek woalki Martina, oczywiście palce Gabi zrobiły to zwinniej i zgrabniej.

1 Niemcy, Niemcy ponad wszystko,

Ponad wszystko na świecie.

Jeśli zawsze dla obrony

Po bratersku są złączone

Od Mozy aż po Niemen

Od Adygi aż po Bełt

Niemcy, Niemcy ponad wszystko,

Ponad wszystko na świecie!

2 Niemieckie kobiety, niemiecka wierność

Niemieckie wino i niemiecka pieśń

Niech na świecie utrzymują

Swe dawne piękne brzmienie,

Niech nas natchną do szlachetnych czynów

Przez całe nasze życie.

Niemieckie kobiety, niemiecka wierność

Niemieckie wino i niemiecka pieśń!

ROZDZIAŁ XIV

JESTEŚ NA DNIE OCEANU

– a bicie twego serca rozgrzewa moje

Gwiaździsty sztandar (The Star Spangled Banner), zapisany jest jedynie w nutach, bo już wcześniej Zdzicho się zwierzał, że wszystkie te podniosłe teksty pisał ten sam bóg hymnów… I że właściwie jest to wciąż ten sam tekst. Dla symetrii zatem hymn kolejnego mocarstwa podany jest jedynie w nutach, bo te są jak zwykle, mimo emocjonalnych podobieństw, jedyne w swoim rodzaju.

– Zaklej już tę dziurę! – zawołał Dawid. – Najwyższy czas ścianę szpachlować. Zobacz, jak w sąsiednim rumie³ Grzesiu ciągnie do przodu, już jutro Sławek może zacząć tam malować.

– Ale zobacz, forimen, jaki tam między tubajforami bałagan – odpowiedział na to Zdzicho. – Większość poprzecznych łączników zjada grzyb czy coś tam, wymieniam je, żeby chociaż z piętnaście lat jeszcze ta ściana stała.

– Zdzichu, do kurwy nędzy, do przodu zasuwaj, jak położysz i przykręcisz sidrak, to nie będzie widać, co tam jest za płytą gipsową.

– Ale ja będę wiedział, że fuszerka w środku, Dawidzie, królu ty mój.

– Dobra, dobra, nie podbieraj mnie biblijnym tonem, jestem taki sam pojebus jak ty, tylko od dziesięciu lat tu jestem, a nie najwyżej rok jak ty. I wiem, że tu Ameryka, tu nic trwałego nie potrzeba. Tu się musi kręcić. Ten, co zamówił remont, za pół roku tego fleta sprzeda, następny po trzech latach kolejnemu…, a ten będzie robił znowu remont, rozumiesz, da takim pojebusom jak my zarobić… Tak, tak…, kręć się, kręć wrzeciono.

– Cholera, lecę zatem do przodu… Ale ja tu jestem już pięć lat, Dawidzie ty mój…

– Nie ze mną te numery, Zdzicho… Jesteś krótko, króciutko… Tyle że dość bystry i poinformowany, że pracę trzeba często zmieniać i mówić, że masz pięć lat amerykańskiego ekspiriens, własne hendtuls i takie tam bajery. Założę się, że zaczynałeś jak większość naszych na myjni samochodowej, bo tam każdy głupi da radę, a potem jakoś ci się udało na ściany do stawiania frejmów i kręcenia sidraków zaczepić. Najpierw cię po tygodniu wywalili, bo szybko wychodzi szydło z worka, czyli te lipne pięć lat ekspiriens, ale coś tam podpatrzyłeś i już w następnym miejscu utrzymałeś się za dwanaście dolców na godzinę, Zdzicha zamieniłeś na Zidi i zgłosiłeś się do naszego irlandzkiego konstrakszyn za piętnaście dolców na godzinę. Z irlandzkim właścicielem wywijałeś nieźle po angielsku, a tu nagle wpadasz jak śliwka w kompot, między swoich…

– Dokładnie tak było, skąd wiesz?

– Bo to samo przechodziłem, też miałem odwagę zmieniać pracę, też sobie kupiłem komórkę, markowe narzędzia firmy „Makita” i „Hilti”, wyrobiłem wizytówkę i też w końcu zacząłem dzwonić pod telefony z ogłoszeń pisanych po angielsku, choć w polskim „Nowym Dzienniku”, bo w konstrakszyn najlepsi robole to Polacy, to akurat wszyscy wiedzą, i Włosi, i Irlandczycy i Amerykanie, choć ci rzadziej się tej branży imają.

– Też cię polski kontraktor oszukał? – Zapytał Zdzicho.

– Też, ale to nie tylko nasza specjalność. Najlepiej ciśnie swój swego, Włoch Włocha, Chińczyk Kitajca, a Polak Polaka. Dlatego trzeba pracować u obcego.

– Jak odchodziłem od naszego kontraktora, to mi ostatniej tygodniówki nie wypłacił.

– To akurat mogą zrobić też inni, wiedzą żeś robol na czarno i nie podskoczysz… Trudniej kiwnąć takiego jak ja, bo mam zieloną kartę… Ale zakrywaj teraz, Zdzichu, te paskudztwa w ścianach, bo ci obniżę tygodniówkę. Może cię trochę lubię, ale wywalę nawet rodzonego brata, jak się nie będzie wyrabiał… Zegarmistrz pieprzony się znalazł. Jutro Zenek ma wejść do tego rumu ze szpachlowaniem, jasne? Cześć!

*

W tle słychać łagodne huczenie jadącego subwaya, czyli metra. Zdzicho lubił te przejazdy czy raczej przerzuty metrem, bo to jest przerzut, przeładunek ludzi z Manhattanu do innych dzielnic-miast Nowego Jorku. W godzinach rannych i mocno popołudniowych subway przerzuca obsługę sytego Manhattanu do Brooklynu, Bronxu i Queensu też, tam gdzie mieszkał na „Sunnyside”, na „Słonecznej stronie”. Z zalet słonecznej strony najważniejszą dla Zdzicha była bliskość East River, wschodniej rzeki, a zatem i Manhattanu, głównego eldorado rynku pracy. Jadąc metrem, po czterech przystankach był na Manhattanie, na frejmingu, czy na „płatnym urlopie”, jak nazywał okresową pracę doormena u kuzyna Ryśka na Cabrini Blvd. Dwa razy w roku kuzyn wysyłał doormenów do Polski, jednego po drugim: maj-czerwiec na urlop, a listopad-grudzień na urlop zdrowotny. Mają się całkiem dobrze w Ameryce ci, którzy należą do właściwych związków zawodowych, a administracje budynków mieszkalnych na Manhattanie należą do najwłaściwszych, porównywalnych do MTA, komunikacji miejskiej (metro, autobusy itp.), firmy, która jest państwem w państwie, z największą siłą rażenia związków w Ameryce, to już ostatni Mohikanie, którzy na gwizdek swego zarządu od czasu do czasu paraliżują jedną ze stolic świata. Wracając zatem metrem, Zdzicho czytał, czytał rzeczy, które i w języku, i miejscem akcji były antidotum dla minionych ośmiu godzin. Nie przejmował do końca żargonu obijającego się o ściany szkieletowe, które stawiają czy remontują dowodzeni przez Dawida. Warczące wkrętarki wymuszają krzykliwość, ale tak zwana łacina jest chyba koniecznym fasonem zawodowym, bez tego fasonu ściany nie stałyby prosto zapewne, a szpachla i farba spadłyby na podłogę. O dziwo, wielu z tych budowlanych roboli to inteligenci, tacy jak on, Zdzicho, dopiero tutaj stają się stolarzami, ślusarzami, hydraulikami, malarzami, pokojowymi rzecz jasna. Ich koledzy po fachu w kraju, jeśli są dobrzy w tym, co robią, to pracują blisko domu, jeśli poza domem, to gdzieś w zachodniej Europie. A co niby ma robić w Nowym Jorku czy Chicago pracujący na czarno nauczyciel, socjolog czy urzędnik gminnego magistratu. I po co ja dyskutuję z Dawidem o standardach jakości. Powinienem się cieszyć, że opakowanie się liczy, to, co widać, dlatego mam nieźle płatną pracę, bo od frejmiarza do frajera w myjni samochodowej czy na zmywaku w restauracji jeden krok. Żadna praca nie hańbi, tylko że tam płacą dużo mniej, bo każdy się nadaje… – pomyślał Zdzicho.

A to się Dawid zdziwi, kiedy za kilka dni biorąc tygodniówkę, podziękuje Zdzicho za pracę. Powie: „Ho, ho, chcesz znowu podbić sobie stawkę, powiesz teraz, że masz dziesięć lat ekspiriens, ale za wcześnie, kolego, za wcześnie… Chyba że wyjedziesz poza Nowy Jork, w Trenton dostaniesz osiemnaście USD na godzinę za twój frejming, życzę szczęścia, próbować zawsze można”. Żegnając się, będzie złotousty, żadna kurwa ani pojebus mu się nie wyrwą, bo te słowa byłyby już nie na miejscu. Jak chce, to potrafi się wysławiać całkiem wyszukanie, śmierdzi z daleka polskim inteligentem, pewnie jest nauczycielem, bo wyłazi z niego belferska potrzeba szlifowania bliźnich na glans. Lubią się dosyć, ale tak naprawdę nic o sobie nie wiedzą, już po miesiącu takiego życia na emigracji Zdzicho wiedział jedno, że lepiej nie pytać, kto co zostawił w kraju, kim tam był, to jest tabu. A jeśli zapytasz, to spotka cię należna odprawa albo odpowiedź bez wartości, bo nieprawdziwa. Zdzicho będzie się zatem tajemniczo uśmiechał, kręcąc głową, co Dawid przyjmie za potwierdzenie swoich domniemań. Ucieczka Zdzicha na Cabrini Blvd to jego tajemnica, w dodatku przyjemna, w odróżnieniu od wielu innych tajemnic jego i cudzych.

Jak Zdzicho jedzie metrem numer siedem po przesiadce na Queensboro Plaza, to przez trzy przystanki już nie czyta, lecz przygląda się dyskretnie swoim „sąsiadom” z Queens, tak ich nazywa, choć ich nie zna, bo nie ma takiego zwyczaju, by zawierać znajomości w nowojorskim metrze, to jest oczywiste dla wszystkich. Najmniej zna sąsiadów, którzy wysiądą przed nim, ale jedną Murzynkę, która jedzie z nim tylko dwa przystanki, zdążył poznać, bo jest inna, i w typie antropologicznym, i w psychologicznym. Próbował ją wygooglowć w Internecie (określić rodowód według fotek), ale nie udało się. Nie ma „poduszki” w dolnej części pleców, ma smukły nos, palące oczy i metalicznie połyskujące włosy, lekko srebrne, ale to nie było przyprószenie siwizną. Zorientowała się, że ją obserwuje, nawet przyjęła to za niezbędny element podróży. Jak ktoś Zdzicha zasłaniał, to wierciła się, póki go nie zauważyła, uśmiechała się wtedy leciutko, że OK, jedziemy (to był ten odrębny typ psychologiczny). Myśli Zdzicho, że była z jakiejś świeżej „dostawy” z Afryki, najbardziej mogłaby być z plemienia Tutsi, bo dosyć wysoka. Innych typuje raczej bezbłędnie, jeśli chodzi o rasę, nierzadko kraj pochodzenia: najłatwiej przychodzi mu z Hindusami, i w ogóle z Azjatami, nauczył się nawet odróżniać Japończyków od Koreańczyków, bo z Chińczykami poszło łatwo, zwłaszcza po kilku wizytach w Chinatown. Oprócz Azji „siódemką” jeździ Środkowa i południowa Ameryka, ci, co mają ekonomiczne powody pracować w obsłudze wygodnego życia rdzennych mieszkańców Nowego Jorku, hm, rdzennych to zbyt szeroko ujęte, powiedzmy, osiadłych tu z dawien dawna obywateli amerykańskich. O tych wszystkich z tej gorszej Ameryki, czyli Środkowej i Południowej, mówi się Hiszpanie, nawet jeśli są tu od kilku pokoleń, bo mówią między sobą po hiszpańsku.

Bliscy całkiem „sąsiedzi” wysiadają na jego stacji na skrzyżowaniu Queens Blvd i 46 St. Kilku z nich to jego prawie znajomi, prawie, bo się nie odzywają do siebie, ale witają skinieniem głowy, nawet uśmiechem. Jest wśród nich Hindus z bordową walizeczką na kółkach, pogodnie jakoś cały czas uśmiechnięty, jest to uśmiech zapewne wystudiowany, bo czyni życie trochę łatwiejszym w kontakcie z bliźnimi, ale nie szkodzi, Zdzicho lubi go. Jest też Kolumbijka w nieokreślonym wieku, wystarczająco jeszcze ponętna, że mężczyzna po pięćdziesiątce musi ją dostrzec. Dlatego dostrzegał ją też Zdzicho w restauracji kolumbijskiej na sąsiedniej ulicy i to zawsze pod wieczór, kiedy zachciało mu się tej specyficznej kuchni, i zawsze widział ją tam mówiącą po hiszpańsku z obsługą, wchodzącą też gdzieś na zaplecze, zatem była jedną z nich. Uśmiechała się do Zdzicha do czasu, aż pojęła, że tyle jest i będzie między nimi, tylko tyle… Wtedy przestała go zauważać, zwyczajnie zaczęła Zdzicha ignorować. Nie dziwił się jej, bo to obraza dla interesującej kobiety, skądkolwiek ona jest, że facet uśmiecha się do niej, czyni to za każdym razem i niczego więcej nie próbuje. Nie ma znaczenia nawet fakt, że być może nie szuka ona tak zwanych przygód. Takie zachowanie jak Zdzicha to nietakt i jej karę, czyli ignorowanie go, przyjął z należną pokorą.

Przebywał już Zdzicho w Nowym Jorku ponad pół roku, gdy postanowił odszukać Helenę. Dzwonił kilka lat temu na Uniwersytet Jagielloński, Helena była tam w Instytucie Socjologii adiunktem już w latach osiemdziesiątych. Dowiedział się, że w roku 1990 wyjechała do USA, że pracuje w którymś z nowojorskich uniwersytetów, chyba Columbia, ale informator nie był tego pewny, nie utrzymywała z nimi kontaktu: „Wie pan, była zagorzałą marksistką”. Zaczął teraz wrzucać w akademickie wyszukiwarki internetowe jej nazwisko, pewnie pozostała przy nazwisku męża, mimo rozwodu, bo pod tym nazwiskiem publikowała, dodawał też hasło „socjolog”. Znalazł szybko, ale to znalezisko było szokujące, Helena trzy tygodnie temu zmarła po długiej chorobie. Zmarła, gdy on już był w Nowym Jorku, gdy mógł się z nią jeszcze spotkać, pożegnać, skoro była nieuleczalnie chora. Co za pech! A może opieszałość? Chciał się tutaj ustabilizować, mieć pracę, mieszkanie i wtedy ją znaleźć, tak o tym myślał. Pojechał na Uniwersytet Columbia, bo tam rzeczywiście pracowała, żeby się dowiedzieć, gdzie mieszkała, może z kimś, kto o jej latach życia na emigracji coś opowie, wskaże miejsce pochówku, żeby mógł je odwiedzić z symboliczną świeczką. Po otrzymaniu adresu postanowił tam pojechać, sprawdził na mapie, którym metrem, bo to było na Brooklynie, na Brighton Beach.

Drzwi otworzyła Nina. Nie spodziewał się jej ujrzeć, ale też nie był zaskoczony. One we dwie przez całe życie przecież go oplatały. Nie, wróć. To on, Zdzicho Bohdziewicz je w siebie uwikłał. Objął kibić Niny i powolutku ją do siebie przyciągał, a gdy już tej drogi pomiędzy brakło, to dalej ją powoli w siebie delikatnie wtulał… I wreszcie głośno zaszlochał.

– Tak już jest, tak już jest – szeptała mu do ucha Nina i głaskała, i głaskała… Czuł, jak znane mu ciepło ciała Niny wlewa się kojąco we wszystkie jego mięśnie, czuł, jak cały w sobie łagodnieje… I ak całe napięcie, z którym stanął u drzwi, odeszło, i naszła go senność… I mógłby tak sennie wiekować w ramionach Niny, ale niedane mu było, bo Nina sunęła już z nim z przedpokoju w stronę salonu, potem sunęła w stronę sofy, co po chwili rozpoznał, i tę drogę, i ten przytulny mebel, w którym go umieściła i jeszcze poduchą umościła, gdyby decydował się jeszcze bardziej w siebie odpłynąć, jeśli tak, to zapewniła mu wszelkie po temu wygody.

Ale on już wracał, całkiem przytomnie patrzył w oczy Niny, która naprzeciw siadła na dywanie, pozostawiając dłonie na jego kolanach. Już nie szlochał, ale czuł, jak mu oczy łzami płyną. Poruszyła bezgłośnie wargami, ale on te słowa odczytał: „Przestań, Zdzicho, bo ja już wszystko wypłakałam, moje serce już chce znowu żyć, i ty chciej żyć, Zdzicho”.

– Należymy do żywych, Zdzicho, tak już jest – powiedziała tym razem głośno Nina. – Helenka jest teraz w swoim świecie, a my w tym, tak już jest.

Wstała, przyniosła cały imbryk herbaty. Trzymała go na ogniu, jakby spodziewała się gości? Postawiła na stoliku obok sofy. Za chwilę wróciła z dwiema filiżankami i fotografią w ręku, podała zdjęcie Zdzichowi.

– Helena, prosiła, żebym ci oddała, kiedy się spotkamy. Wzięłam, nic jej nie odpowiedziałam, bo ty przecież gdzieś tam w Polsce, a my tu w Ameryce. Nic też nie powiedziałam, gdy wyznała, że najlepiej by było, żebyśmy razem ją zwrócili żywiołom – skierowała na końcu wzrok na kredens. Zdzicho powiódł oczyma w tę stronę i zobaczył na kredensie metalową urnę.

– „Spójrz, oto więzień serca twego”, przeczytał na głos odręczny napis na odwrocie zdjęcia, znał tę sentencję doskonale, miał podobiznę Heleny z klasy maturalnej zawsze przy sobie, póki nie kazała jej zwrócić. Była to osobliwa i dotkliwa kara, wymierzona zasłużenie. Zabolało go to wtedy bardzo, bo to, że kara jest zasłużona, nie zmniejsza bólu ani ściętej głowie, ani ściętemu sercu, w drugim wypadku ból zwykle trwa zdecydowanie dłużej. Nina uśmiechnęła się smutno, wiedziała, że fotografię musiał Zdzicho oddać, gdy Helena odkryła romans z nią, w trakcie jego inicjacji zesztą. Po co Helenie i Zdzichowi to zrobiła? Bo dla niej nie ulegało wątpliwości, że to ona, mimo całej swej niewinności, uwiodła Zdzicha? Czy usprawiedliwiało ją to, że się w Zdzichu zakochała, że był jej pierwszym? Po latach, jako dojrzała kobieta, wiedziała, że to była kobieca zazdrość, bo ona, Nina, kochała Zdzicha, a Zdzicho był zakochany w Helenie, wtedy nie wiedziała, że to była miłość wyłącznie platoniczna… I że taką pozostanie.

Wypili dwa imbryki herbaty, także po filiżance kawy, także po kilka lampek czerwonego wina, bo musieli opowiedzieć sobie całe ćwierćwiecze, aż tyle czasu się nie widzieli. Dowiedział się, że Nina wciąż mieszka w Krakowie, w dawnym mieszkaniu Heleny na Prokocimiu, ma od dwudziestu trzech lat męża, adwokata z zawodu. Określiła swój związek jako stabilny, hm, ciekawe, co przez to rozumiała, że ma córkę i syna, całkiem dorosłe dzieci, jeśli studentów uznaje się za dorosłych, że sama zajmuje się tłumaczeniami literatury rosyjskiej na język polski, że przyjechała do NYC, by opiekować się Heleną podczas nasilającej się choroby nowotworowej, jest tu od czterech miesięcy, jak uporządkuje sprawy Heleny, to wróci do Krakowa, ale jeszcze trochę pobędzie. Zdzicho słuchał uważnie i patrzył na te jej siedzące przed nim pięćdziesiąt jeden lat, wciąż po dawnemu dorodne, wciąż z pokuśnymi piegami na twarzy, wciąż z rozżarzonymi w swej czerni oczyma, ta osobliwość roztkliwiała go zawsze bardzo… I teraz też wzbierał cały tą napotkaną nagle kobiecością Niny, sam z kolei zaczął więc łapczywie opowiadać, co się mu w tych latach przydarzyło, ale nie zdołał dojść do swojego ponownego osiedlenia na Mazurach…

– Chodź, Zdzicho – przerwała mu Nina, wzięła go za rękę i poprowadziła w głąb domu. Doszli tak do sypialni, posadziła go na łóżku, położyła jego prawą dłoń na swojej lewej piersi… Swoją prawą dłoń położyła na jego ustach i delikatnie pchała jego głowę w kierunku poduszki, następnie usadowiła się, wpółleżąc obok niego, po czym pomogła jego prawej dłoni uwolnić jej lewą pierś, obfitą jak zawsze, wsunęła twardniejący sutek w usta Zdzicha. – Zrób to teraz ze mną, tylko ze mną… Wiem, że za każdym razem jak byłeś ze mną, to myślałeś o niej… Teraz zrobisz to tylko ze mną, teraz jesteśmy tylko we dwoje.

Zapadał się w jej ciepło, nigdy przedtem nie czuł się tak blisko Niny, czuł jej pełne oddanie, sam łączył się z nią do granic swej żywotności…, bo czuł wreszcie, że znowu żyje… I nie miał żadnych innych myśli, bo myśleć było nie sposób, oboje czuli, jakim cudem jest życie. I to ujutne wtulenie potem… I wciąż nieobecność jakiejkolwiek myśli, że istnieje jeszcze jakiś świat oprócz nich, że istnieje jakieś jutro.

Nie byli jednak sami, i nie będą… W sąsiednim pokoju stał na kredensie symbol dojmującej obecności Heleny wraz z wyrytymi na metalu słowami Zdzicha, ze zdjęcia, które w młodzieńczym porywie duszy jej ofiarował: „Jesteś za górą gór, a widzę cię, jesteś za zastępem trąb jerychońskich, a słyszę cię, jesteś na dnie oceanu, a bicie twego serca rozgrzewa moje”.

3 Spolszczone w wymowie słowa nazw angielskich: room (pokój), foreman (brygadzista), two-by-four (belka dwa na cztery cale), flat (mieszkanie), etc

ROZDZIAŁ XV

NIEWIELE PO NAS POZOSTANIE

– pieśń na pewno

Otwiera im drzwi – Zdzicho wybrał się na to spotkanie ze swoją partnerką Agatą – wysoka, a zarazem eteryczna dama, Zofia Posmysz, autorka powieści Pasażerka i opowiadania Chrystus oświęcimski. Napisała jeszcze wiele innych rzeczy, w tym trzy książki będące pokłosiem jej obozowych przeżyć, z najdłuższym doświadczeniem, jakim był pobyt w KL Auschwitz-Birkenau, dokąd trafiła pod koniec maja 1942 roku, a skąd wyszła z ostatnimi współwięźniami w „Marszu Śmierci” 18 stycznia 1945.

Zdzicho zna jej bogaty życiorys, czytał z wyjątkiem trzech opowiadań Ten sam doktor M wszystkie pozostałe książki o obozowej gehennie, zatem oprócz wymienionych na początku także Wakacje nad Adriatykiem oraz Do wolności, do śmierci, do życia. Oglądał film nakręcony według Pasażerki. Postanowił, że przeczyta też oprócz opowiadania o doktorze Mąkowskim coś z „cywilnej” twórczości, co poleci mu w pierwszej kolejności na następnym spotkaniu pani Zofia.

Wzmiankowana eteryczność pani Zofii to nie tylko jej szczupła sylwetka, to lekkość duchowej emanacji, co się czuje od razu, gdy się ją zobaczy, z jej jasnoniebieskimi oczyma, które patrzą ciepło, przyjaźnie, z jej dziewczęcością. Nad tym pierwszym wrażeniem, w trakcie rozmowy jeszcze, Zdzicho rozmyślał, potrzebował się w tym utwierdzić, bo to mu się dotąd nie przydarzyło. Nie spotkał jeszcze kobiety, dla której natura w tak szczodry sposób uchylała odwieczne, bezceremonialne prawa czasu, najzwyczajniej wstawiła czas do jakiejś poczekalni. O, to niechże tam sobie czas będzie jak najdłużej, pomyślał Zdzicho. Wymienionej dziewczęcości nie zaprzeczała naturalna siwizna włosów, raczej ją podkreślała.

Usłyszawszy, że goście napiją się kawy, pani Zofia zaproponowała „Irish Cafe”, chętnie przystali, bo słyszeli, ale dotąd nie próbowali. W przypadku Zdzicha jest to zaskakujące wręcz, bo wypija dziennie trzy, cztery kawy, ma swoje w tym przyzwyczajenia, ale degustował, wydawałoby się, wszystko, a tu proszę, miłe zaskoczenie, miłe, bo to przedni sposób na kawę, obojgu smakowało. Po filiżankę kawy sięgała pani Zofia lewą dłonią, wtedy widać było wyraźnie na lewym ramieniu nr 7566, był upalny lipcowy dzień, miała więc na sobie jasną bluzkę z krótkimi rękawami. Jej dłoń przywiodła Zdzichowi na myśl inne zręczne dłonie, których liczne świadectwa widać było w jej mieszkaniu w Warszawie, wisiały tam obrazy i sztychy Czesława Rzepińskiego, ale też innych artystów.

Agata zjawiła się ze Zdzichem, by podczas spotkania wyręczyć dziewięćdziesięciotrzyletnią panią Zofię w różnych socjalnych czynnościach, w tym w parzeniu kawy, ale żadnego wyręczania pani Zofia nie oczekiwała. Nie bardzo można było tak naprawdę to robić, bo nim się Agata zorientowała, gdzie co jest, to już wszystko było na stole: filiżanki, butelka brandy „Stock” i kieliszek, tak zwany karczmiak, do odpowiedniego dozowania brandy do kawy. Aha, udało się Agacie zagotować wodę w kuchni, wymagało to pewnej zręczności, by ubiec panią Zofię, ale udało się. Pomocy pani Zofii udzieliła Aga w inny sposób, szturchała pod stołem w nogę Zdzicha, gdy zbyt głośno zwracał się do swojej rozmówczyni, bo pierwsza się zorientowała, że głośny nawyk mówienia do ludzi starszych jest tu zbędny. Gdy pani Zofia na chwilę wyszła do sąsiedniego pokoju po zdjęcia, to go wreszcie szeptem o tym poinformowała: „Pani Zofia doskonale słyszy, spuść z tonu, Zdzichu”.

Kilka słów o karczmiaku – otrzymała go pani domu w spadku po Franciszku Świerczyńskim, dziadku po kądzieli. Kieliszek był z grubego szkła, nadawał się więc do tego, by w karczmie wspierać rozgorączkowane dialogi. Dyskutanci rzucali w razie potrzeby karczmiakami w siebie, bo te nie tłukły się, a mogły podkreślić pytajnik, a jeszcze bardziej wykrzyknik. Został pojedynczy relikt z karczmy ze wsi Krzywaczka pod Myślenicami, w której mieszkał dziadek Franciszek. Zdzicho nalewając karczmiakiem brandy do filiżanek, miał poczucie pewnej wyjątkowości, trzymał w ręku przedmiot używany przez kogoś, kto urodził się przed powstaniem styczniowym, zatem przed rokiem 1863.

– Chciałem zapytać o koniec obozowej gehenny, po Auschwitz-Birkenau trafiła pani do Ravensbrück i wreszcie do obozu Neustadt-Glewe. Jakie były ostatnie dni na tym końcowym etapie? – Zaczął Zdzicho temat, o którym pragnął rozmawiać.

– W Neustadt-Glewe, w kwietniu 1945 roku, znalazłam się w grupie więźniarek, które podoficer SS organizujący komando uznał za zdolne do pracy przy sortowaniu kożuchów. Magazyn, jakaś nieczynna fabryka, znajdował się za miastem, przez które przechodziłyśmy w drodze z obozu. Był zapełniony tymi kożuchami. Miałyśmy wybierać te w lepszym stanie i pakować do dalszej wysyłki. Zachodziłyśmy w głowę, jaki to ma sens, wojna przecież się kończyła, dokąd je więc wysyłano? Zapytany o to szef wzruszył tylko ramionami i odszedł, choć na ogół chętnie wdawał się w rozmowy. Stąd wiedziałyśmy, że przybył tutaj z Dachau, które już nie istniało. Był również ciekaw naszych losów: przepytywał, czym zajmowałyśmy się przed wojną, a ponieważ od niektórych usłyszał, że studiowały, doszedłszy do mnie, w przekonaniu, że jestem jedną z nich, spytał od razu, co studiowałam, czy może filozofię? Co naprowadziło go na przezabawną wówczas dla mnie myśl, czy może fakt, że mógł się ze mną porozumieć w jego języku, który trochę znałam ze szkoły? Gdy odpowiedziałam, że wojna przerwała jakąkolwiek naukę, pocieszył mnie słowami, że wojna się kończy i będziemy mogły wrócić do dawnego życia. „O ile przedtem nie pomrzemy z głodu”, wyrwało mi się nieopatrznie. Stał chwilę, przyglądając mi się, po czym odszedł bez słowa.

Po pewnym czasie zjawił się znowu i kazał mi iść za sobą. Zastukał do jednego z domów po drugiej stronie ulicy, zamienił kilka zdań z gospodynią, którą widocznie znał, ta podeszła do mnie i bardzo uprzejmie wskazała mi krzesło, bym usiadła, a za chwilę przyniosła głęboki talerz pełen gęstej zupy, „Eintopfgericht”. Nigdy przedtem ani nigdy potem nie jadłam nic równie smacznego. To był naprawdę koniec wojny. Takie humanitarne odruchy wcześniej były nie do pomyślenia.

– Co jeszcze było charakterystycznego z tego okresu, gdy pracowałyście przy pakowaniu kożuchów?

– Powrót do obozu ze śpiewem. Ten sam Unterscharführer rozkazał, byśmy przez miasto szły, śpiewając. Zgłosiłam, że mamy dobrą piosenkę do marszu, ale w języku polskim. Kazał zanucić, spodobała mu się melodia, ale i wykonanie, bo w naszej grupie młodych kobiet nie było ani jednej, która by nie znała tej marynarskiej piosenki kończącej się refrenem „Morze, nasze morze, wiernie ciebie będziem strzec, mamy rozkaz cię utrzymać albo na dnie twoim lec”. Rozbrzmiewała więc ta piosenka w ulicach Neustadt-Glewe, wciąż ta sama, bo gdy na rozkaz śpiewania pytałyśmy na wszelki wypadek, co śpiewać, odpowiedź była nieodmienna: „Mosze, nasze mosze”.

– Kto was wyzwolił w Neustadt-Glewe?

– Drugiego maja 1945 roku weszli tam Amerykanie. Zapędzili się nieco, przekraczając linię demarkacyjną na Łabie. Przywieźli paczki żywnościowe i ostrzegli, że zaraz przyjdą Rosjanie. „My musimy się wycofać”, powiedzieli. Radzili, abyśmy do nich dołączyły, bo różne dochodzą wieści o zachowaniu czerwonej armii.

– Jak wyglądało pierwsze spotkanie z rosyjskimi wyzwolicielami?

– To pierwsze spotkanie, można by rzec, było nawet zachęcające. Trzeciego maja przeniosłyśmy się z obozu do domu za drutami, zajmowanego przedtem przez esesmanów. Izby były typu koszarowego, z piętrowymi pryczami, względnie czyste i było ciszej niż za drutami. Otrzymane poprzedniego dnia amerykańskie paczki jeszcze się nie opróżniły, było co jeść. Ale po dwóch dniach w tym naszym azylu zjawili się nieoczekiwani goście, dwaj oficerowie rosyjscy. Jeden z nich miał harmonię, drugi butelkę z wódką, zaproponowali grzecznie, by razem wypić „za pabiedu”. Nie obrazili się jednak, gdy odmówiłyśmy, mówiąc, że jesteśmy głodne i raczej chleba nam trzeba niż wódki. Wypili więc sami, harmonista zagrał kilka melodii, bardzo ładnych i odjechali, obiecując, że jutro przed południem przywiozą nam „pajok”, co „Marusia ruskie serce”, przetłumaczyła nam później jako jedzenie. Marusia była Białorusinką, ale mówiła „sierce u mienia russkoje, szirokoje”. I dlatego nazywałyśmy ją „Marusia ruskie serce”. Nastepny dzień minął, a oczekiwanych wyzwolicieli z „pajokiem” nie było. Dopiero późnym wieczorem, gdy większość z nas już spała, rozległo sie łomotanie do drzwi. Pewne, że to ci znani nam już oficerowie, odsunęłyśmy spod drzwi barykadę. Wtargnęli jacyś inni, zionęło od nich odorem samogonu. Było ich trzech, ten na czele podnosił nad głową butlę z czymś cuchnącym. „Za pabiedu, dziewuszki, wypijom za pabiedu”, zawołał. Wyszła na korytarz doktor Perzanowska, nasza lekarka jeszcze z Auschwitzu, tłumaczyła, że jesteśmy chore, wyszłyśmy z „koncłagiera”. Mówiła dobrze po rosyjsku, prosiła, by nas zostawili, nie poskutkowało, ten drugi odepchnął ją, wrzeszcząc: „Idi, starucha”. Wpadli do izby, z dolnych prycz wywlekli trzy dziewczyny, zaciągnęli je do izby po drugiej stronie korytarza. Rano dwie z nich nie żyły, co stwierdził niemiecki lekarz z miejskiego szpitala. Wymiotującej Mili dał leki na zatrucie alkoholem metylowym i pocieszył nas, mówiąc, że dziewczyna ma szanse na przeżycie. Wyruszyłyśmy jeszcze tego samego dnia, aby jak najszybciej oddalić się od naszego miejsca, znanego już „wyzwolicielom”, zabierając na wózku z pakunkami chorą Milę. Jednak po dwóch dniach musiałyśmy się z nią rozstać. Straciła wzrok i całkowicie opadła z sił. Zostawiłyśmy ją w miasteczku Parchim, w tamtejszym szpitalu, dalej do Polski szło nas już tylko dwadzieścia kobiet. Nocowałyśmy w opuszczonych domach i stodołach, szperałyśmy po spiżarniach i piwnicach, czasem trafiało się coś żywego do ugotowania, na przykład pierwsze takie trofeum, żywą gęś, zdobyła Janka Frykowska, ku mojemu zdumieniu, ona z inteligenckiego domu, błyskawicznie ukręciła łepek gęsi, jak fachowiec z rzeźniczej branży.

– Szłyście przez radziecką strefę okupacyjną, kolejne spotkania z Rosjanami były zatem nieuniknione – dociekał Zdzicho.

– Jednego razu wieczorem jak do stodoły obranej przez nas na nocleg zbliżyło się kilku romantycznie nastrojonych sołdtatów „na podchmieliu”, to „Marusia ruskie serce” ich bezceremonialnie zbluzgała, obrzuciła taką wiązanką ruskich „jobów”, że wycofali się. Po tym incydencie, jak tylko wchodziłyśmy do nowej miejscowości, to doktor Perzanowska i Marusia zaraz pytały o posterunek NKWD i najstarszego stopniem prosiły o ochronę na noc, tylko dwa razy dali, ale nagabywań było mniej, bo takie zgłoszenie na NKWD grupy więźniarek tworzyło psychologiczną barierę ochronną.

Podczas jednej nocy, gdy akurat otrzymałyśmy ochronę, usłyszałam śpiew stojącego na straży żołnierza. Pieśń była piękna, chociaż słów nie zrozumiałam, to czułam w niej przejmującą nostalgię. I nagle śpiew umilkł, rozległo się kilkakrotne ostrzeżenie: „Uchadi, a to strielat’ budu”. Rano dowiedziałam się, że było to najście trzech podpitych sołdatów, ale chroniący nas śpiewający żołnierz zagroził, że użyje pepeszy, odeszli więc jak niepyszni. Po wojnie dopiero zidentyfikowałam, pracując w Polskim Radiu, że była to pieśń Wychozu odin ja na dorogu (Wychodzę sam na drogę), jej słowa napisał Michaił Lermontow.

– Oficjalną ochronę otrzymałyście tylko dwa razy, a noclegów w tej pieszej peregrynacji było przecież dużo więcej.

– Szłyśmy pieszo do Poznania aż trzy tygodnie, nocowałyśmy w stodole czy opuszczonym domu, za każdym razem gdzieś całkiem na górze, na strychu, tak by stojące na warcie dziewczyny zdążyły nas ostrzec, wtedy wszystkie pozostałe rzucały z góry we wspinających się po schodach sołdatów różnymi, przygotowanymi wcześniej ciężkimi przedmiotami. Jeśli to nie wystarczało, w zanadrzu trzymałyśmy w rękach szczotki, szpadle, pogrzebacze. „Marusia ruskie serce” miała jeszcze jedną zasługę, znalazła w którymś z domów akordeon i już on wędrował razem z nami, a wieczorami przygrywała na nim Danusia Kolak, pianistka po warszawskim konserwatorium, do niedawna jeszcze członkini orkiestry obozowej w Auschwitz. W drodze powrotnej dołączyło później do nas dwóch byłych więźniów, Polaków, miałyśmy zatem dodatkowo cztery mocne męskie ręce na stanie – dopowiedziała pani Zofia z uśmiechem. – To się przydało, bo gdy znalazłyśmy w jakimś niemieckim obejściu wóz w dobrym stanie, panowie wyszukali na łąkach pasące się konie, dwa z nich złapali i zaprzęgli do wozu, w ten sposób zostały zluzowane dwa zdobyczne rowery, które były dotąd pojazdami bagażowymi.

– Dotarłyście wreszcie do Poznania, stamtąd już chodziły pociągi, zatem cała grupa rozjechała się w różne strony.

– Wsiadłam z dwiema towarzyszkami w pociąg jadący do Katowic, by tam przesiąść się w relację Katowice–Przemyśl, aby dotrzeć w końcu do rodzinnego Krakowa. Podróż była łatwiejsza i na swój sposób zarazem trudniejsza. Ciasnota przedziałów stwarzała możliwości żołnierzom do napastowania kobiet. Najstarsza z nas zwróciła się do polskiego oficera, by poskromił zapędy żołnierzy, a ten odparł: „Mogłyście to robić z Niemcami, to teraz też możecie”. Nosiłam w sobie obraz rycerskiego polskiego oficera, pojedynczy incydent nie mógł tego zmienić, jednak przykro było słyszeć takie słowa.

– Dobry moment, by zacytować Cypriana Kamila Norwida: „Z rzeczy świata tego zostaną tylko dwie, dwie tylko: poezja i dobroć… i więcej nic”. Do jakich wspomnień słowa wielkiego poety panią skłaniają?

– Dobroć… Mogę powiedzieć, że miałam w życiu szczęście do dobrych ludzi. Także w obozie. Ten, któremu zawdzięczam życie, nazywał się Janusz Mąkowski, przychodził do naszego obozu z komandem lekarzy mających pomagać przy organizacji szpitala w Birkenau. Leżałam wówczas na bloku dwudziestym siódmym, tyfusowym bloku szpitala. Co jakiś czas odbywała się selekcja, ciężkie przypadki kierowano do odwszenia, a tak naprawdę do zagazowania czy na śmiertelny zastrzyk fenolu. Byłam już kierowana do „odwszenia”, kiedy doktor Mąkowski kazał mnie wyłączyć i przenieść na blok dwudziesty czwarty. Jako podstawę skierowania wpisał biegunkę, na którą wówczas zapadłam. Ale mogłam umrzeć za chwilę na bloku numer dwadzieścia cztery z powodu coraz ostrzejszej biegunki, w końcu leciała już ze mnie tylko krew. Wtedy doktor Mąkowski powiedział mi: „Staraj się przetrzymać tę noc, rano przyniosę lekarstwo, które ci pomoże”. I tak było, nie spałam w ogóle, by mnie śmierć we śnie nie zaskoczyła. Rano pojawił się doktor Mąkowski, przyniósł buteleczkę jakiejś mikstury i podawał mi trzy razy dziennie po kilka kropel, kapanych na łyżkę obozową. Po dwu dniach zostawił mi buteleczkę, mówiąc: „Pij tak samo dalej, trzy razy dziennie po kilka kropel, aż butelka będzie pusta, mnie tu może nie być, musisz więc sobie sama poradzić”. Po kilku dniach już doktora Mąkowskiego nie było, pytałam o niego innego lekarza, jego asystenta. Uzyskałam smutną odpowiedź: „Został na kontroli na bramie obozowej aresztowany z przemycanymi lekarstwami, może być za to stracony”. Później dowiedziałam się, że otrzymał chłostę dwadzieścia pięć kijów i dziesięć dni karceru, była to noc w ciasnym bunkrze do stania, po każdej takiej nocy musiał iść do pracy, ale tę karę przeżył. Czy doczekał wyzwolenia, czy przeżył obóz, o tym, niestety, nie wiedziałam.

– A po wojnie? Czy próbowała się pani czegoś dowiedzieć o losach doktora Janusza Mąkowskiego?

– Próbowałam w różny sposób się dowiedzieć, ale bez skutku. Dopiero w latach siedemdziesiątych, na którymś z warszawskich zebrań byłych więźniów obozu Auschwitz-Birkenau podeszła do mnie kobieta i zagadnęła: „Soniu – tak mnie na rewirze nazywano – czy pani mnie poznaje? Byłam pielęgniarką w bloku numer dwadzieścia cztery”. Ucieszyłam się ze spotkania, zapytałam, czy coś ta pani wie o losach doktora Mąkowskiego, czy przeżył wojnę. „Tak, przeżył, mieszka i pracuje w Szczecinie”. „Pracuje dalej jako lekarz?”, pytam dalej. „Tak, ja pracuję znowu razem z nim, jestem u niego pielęgniarką”. „Proszę mi dać adres, telefon, chciałabym mu podziękować za uratowanie mi życia”. Za kilka dni pielęgniarka zadzwoniła i powiedziała, że doktor Mąkowski mnie nie pamięta. Nie zdziwiło mnie to, nie mógł pamiętać przecież wszystkich, których ratował, a było ich wielu. W późnych latach powojennych udało mi się ustalić, że w czasie wojny aresztowano go we wsi Garbatka, dokąd jego rodzinę Niemcy przesiedlili z Poznańskiego. Za współpracę z ruchem oporu trafił do Oświęcimia.

– W pojęciu DOBROĆ mieści się też miłość, czy pamięta pani takie przypadki, miłości obozowej? – Zapytał Zdzicho.

– Tak, ale zawsze się to źle kończyło, poza jednym znanym mi przypadkiem, była to miłość Krystyny i Saszy.

– Sasza? Brzmi to po rosyjsku.

– Tak, na Aleksandra Rosjanie mówią zdrobniale Sasza. Był to radziecki żołnierz, pracował w komandzie rosyjskich jeńców wojennych, zatrudnionych w magazynie żywności, w którym pobierałyśmy produkty dla dwóch obozów kobiecych. Poznali się tam, wymieniali listami, ta korespondencyjna miłość przetrwała obóz. Po wyzwoleniu odnaleźli się w Krakowie. Sasza, który w czasie ewakuacji Auschwitzu uciekł z transportu na terenie Słowacji, zjawił się u Krystyny, bo miał jej krakowski adres. Pobrali się, mieli dzieci. To był bardzo szczęśliwy związek. Byłam w stałym kontakcie z nimi, aż do śmierci, najpierw odszedł Sasza, kilka lat później Krystyna.

– Co jeszcze pomieści pani Zofia w przestrzeni DOBROĆ?

– Spotkania z młodzieżą, w szczególności z niemiecką, to, jak oni rozmawiają, pozwala patrzeć w przyszłość z nadzieją. Pytają na przykład, dlaczego nie uciekłam, czemu nie próbowałam. Odpowiadam im, że ze względu na innych, na moją rodzinę, która być może straciłaby życie, a na pewno trafiłaby, co najmniej, do Auschwitz, także moje komando zostałoby zdziesiątkowane. Rozumieli taką motywację i wiele innych zachowań, i moich, i współwięźniów. I nawet to, że już nikogo nie osądzam, bo w słowie ludobójstwo zawarte jest na ten temat wszystko.

Oboje z Agatą byli pod wrażeniem jej pamięci, również muzycznej. Z wyjątkowym wzruszeniem zaśpiewała pieśń do słów Michaiła Lermontowa, pamiętnej nocy nuconą przez wartownika, który zakłócił w byłych więźniarkach stereotypowy obraz radzieckiego żołnierza. Wiadomo, że jedna jaskółka wiosny nie czyni, jednak takie pojedyncze jaskółki pozostają w sercach ludzkich na zawsze. Zofia Posmysz nie wie, jak wyglądał, ponieważ go nie widziała, pamięta, co śpiewał, jak śpiewał. Niewiele po nas pozostanie, pieśń na pewno, tak Zdzicho pomyślał, idąc za słowami Norwida, który zapewne słowa poezja użył w szerokim rozumieniu, w którym pieśń mieści się niepodważalnie. Pani Zofia mówiła też, że słyszała tę pieśń Lermontowa w radiu w różnych wybitnych wykonaniach rosyjskich. Pieśń tę mieli też w swoim repertuarze Anna German i Czesław Niemen, śpiewali ją w oryginale, czyli po rosyjsku.

Do radia trafiła Zofia Posmysz w roku 1952 po ukończeniu polonistyki na Uniwersytecie Warszawskim, w Polskim Radiu przez kilkadziesiąt lat pracowała, w sposobie jej mówienia słychać najlepsze radiowe wzory żywego słowa.

Zdzicho zapytał, czy widziała w czasie pobytu w obozie willę, w której mieszkał Rudolf Hoess, komendant KL Auschwitz-Birkenau. Odpowiedziała, że jeśli nawet widziała, to nie miała pojęcia, co to za dom.

Pani Zofia Posmysz ma wciąż wiele interesujących planów, podczas tego spotkania odebrała telefon z daleka, w którym potwierdzano, że termin premiery opery według jej Pasażerki odbędzie się w Gelsenkirchen zgodnie z planem, czyli w styczniu 2017 roku. Jednocześnie z kontekstu rozmowy Zdzicho z Agatą zrozumieli, że bardzo organizatorom zależy, by na premierze była pani Zofia Posmysz, na co pani Zofia spokojnie odpowiedziała: „Tak, potwierdzam, przyjadę”.

Zdzicho postanowił wtedy, kończąc wizytę u pani Zofii, że zamyka temat willi Hoessa, że nie będzie rozmawiał o tym domu z jego panią od polskiego, która się w nim urodziła, potem po wojnie, po dwunastu tułaczych miejscach zamieszkania, z powrotem do niego wróciła, że nie zapyta dzisiejszych mieszkańców tej willi, czemu nabyli ten dom i w nim mieszkają. Rozmowa z panią Zofią zakończyła, paradoksalnie, jego dialog z willą Hoessa, uznał, że nie musi się już przed nią zatrzymywać, że niczego przed nią nie wystoi.

ROZDZIAŁ XVI

JUTRO TOBĄ ZATAŃCZĘ
OBIECAŁ MŁYN WIATROWI

– ale nazajutrz był już tylko wiatr

Jest 15 sierpnia 2016 roku, we wsi Radzie jej społeczność obchodzi 531 rocznicę lokacji, stosowny akt założycielski podpisali komtur Pokarmina Jan von Tiefen i Radzio Mazur. Słowo „obchodzi” brzmi podniośle, uroczyście, a prawda jest taka, że elementy ludowej rozrywki w tym święcie dominują: zaczęło się od tańców ludowych w wykonaniu dziarskich seniorów z Giżycka, osiem par pląsających w strojach ludowych na łące w centrum wsi to właściwy początek, i możliwy tylko jako inauguracja, bo wyobraźmy sobie, że za sunącymi po trawie w polonezie seniorami, tuż za nimi, kłębi się kolejnych kilkadziesiąt par, że to dzieje się nieco później, kiedy zjedli i zakąsili. Zdzicho pomyślał, że właściwie czemu nie? Należy za rok tańce ludowe dać pod koniec świętowania, a jeżeli byłby to mazur czy oberek, to stos przewracających się na siebie ciał, jakoś tam wciąż podrygujących, byłby finałem pamiętnym, czyli zapadłby w pamięci uczestników święta, ponadto rozsławiłby to zdarzenie na bliższą i dalszą okolicę. Tym kłębiącym się na trawie tancerzom można by podrzucać słowa zachęty do rozwijania swobodnej improwizacji, działań ku zabawie, na niby, jako tworzącego się na żywo teatru. Zdzicho, który dołożył się do święta z programem teatralnym, no bo jeśli mógł onegdaj uprawiać teatr ze studentami w Katowicach, to uznał, że na Mazurach też to można robić, jako przewidywalny proceder ocenił prezentowane etiudy teatralne. Bo i on, i jego komparsi z Giżycka otrzymali za swoje sceniczne popisy solenne brawa, ale taka jest już konwencja: jedni produkują na scenie, to znaczy na trawie, co przygotowali, a drudzy oglądają i oklaskują. Teraz jest już „po herbacie”, śpiewacy z Kruklanek zakończyli oto swój występ, dobiegły końca gry dla dzieciaków i zaczyna się część właściwa, całkiem nieformalna, ale bardzo wyczekiwana, a gdy to, co się leje do gardeł, rozgrzeje sąsiadów i sąsiadki, wytwarza się potencjał nieprzewidywalnych zdarzeń, a tylko takie sławą się niosą. No cóż, mleko się rozlało. Trzeba będzie w przyszłym roku popuścić nieco cugli, dać się ponieść fantazji – pomyślał Zdzicho.

Teraz, po oficjalnych toastach, dał znać swoim, żeby dyskretnie udali się za nim, przewidział dla nich przerywnik, dla którego świąteczna łąka była za nisko położona, dlatego poprowadził grupę swoich Mazurów na Borsuczą Górę, by tam w amfiteatrze Bereniki Bratny dopełnić własnego toastu, patrząc ku słońcu, które już brzegiem zacznie wnet zaczepiać o stary cmentarz ewangelicki położony na sąsiednim wzgórzu. Swoim Mazurom zaoferował zachód słońca ze szklanicami w rękach, a w szklanice wlał czerwone wino półwytrawne, gruzińskie „Pirosmani”, które dwadzieścia sześć lat temu w Tbilisi pierwszy raz próbował i na zawsze polubił. Swoich Mazurów Zdzicho sprowadził wynajętym busem, który objechał skrupulatnie wyznaczoną trasę, co w czasach, gdy GPS stał się banalnym narzędziem, jest łatwym zadaniem, zatem pan Antoni przewoźnik z Mazuchówki bez problemów dotarł do Sentek, Łojów, na Zielony Ostrów, do Rudziszek, do Czarnówki. Był też w Giżycku, w tym ostatnim daremnie, bo pani Polina Łukianiuk poczuła się nieco gorzej, co w wieku dziewięćdziesięciu jeden lat ma prawo się zdarzyć, ale wcisnęła panu Antoniemu sernik, dwie blachy, ze słowami: „Zdzicho Bohdziewicz jest łasuch na to, a może i inni zasmakują”. A jakże, szybko się okazało, że sernik pani Poliny otrzymał spontaniczny aplauz, zatem nie można jednak powiedzieć, że pan Antoni do Giżycka zajechał daremnie.

Amfiteatr był usytuowany nieco poniżej szczytu Borsuczej, od strony zachodniej, zatem był osłonięty od wiatrów, bo te dują w Mazurach Garbatych głównie od północny i wschodu. Nazwa amfiteatr trąci potęgą, przestrzenią, a i czasem rozciągniętym aż po grecki antyk, a tu raptem cztery rzędy prostych desek sosnowych, w półkolu, nabitych na grube odziomki jesionowe, by sto osób mogło swobodnie siedzieć. Czy wygodnie? To już zależy od poziomu „wytrenowania”, ale nawet stuprocentowy mieszczuch dwie godziny wytrwa bez utyskiwania. Dwa lata temu zbudowała go Berenika wespół ze swoim Andrzejem, by podjąć na końskiej konferencji siedemdziesiąt pięć osób. Trzydniowa konferencja dotyczyła tego, jak konie mogą pomagać ludziom, czego możemy się nauczyć od koni, zainteresowani przyjechali tu z dwudziestu jeden krajów z pięciu kontynentów. Z wysokości amfiteatru mogli spoglądać w dół na zielone rozlewisko łąk, razem około czterdziestu hektarów, patrzyli na brykające tam lub spokojnie pasące się konie, łącznie czternaście sztuk.

Stado Wolnych Koni Bereniki Bratny powstawało przez jedenaście lat, najpierw zamysł był taki, że będą na służbie turystycznych rajdów. Szybko Berenika przeszła do czynu, kupiła w Radziach siedlisko z rozległymi łąkami, rozbudowała istniejące stajnie, przywiozła swoje cztery konie, zakupiła kilka dalszych i przyjęła następne na przechowanie do pensjonatu pod nazwą Stajnia REJA. Przedstawiciele warszawskiej klasy średniej w ramach swoich atrybutów powodzenia lubili w biznesowych rozmowach rzucić między wierszami, że jeżdżą na narty w Alpy, że się opalają na Seszelach…, aha, i że mają konia na Mazurach. Płacili za miesięczne utrzymanie raptem pięćset złotych, a przyjemności z tego tytułu było dużo więcej, najmniej samego kontaktu z koniem, czasem przyjechali raz, dwa razy w roku, potem i na taki wypad nie było nawet czasu. Jak biznes się rozkręcił, to ten szpan już był zbędny, nie przyjeżdżali więc, z opłatami za pensjonat zalegali, w końcu powiadomili, że w ramach należności koń przechodzi na własność właścicielki pensjonatu dla koni, w ten sposób powiększyło się stado o dwie sztuki.

Pensjonat w krótkim czasie całkowicie utożsamił się ze swą nazwą. Konie nie pracują w obsłudze turystyki, w ogóle nie pracują: ani w orce, ani w zaprzęgu, ani w żadnym innym sensie. Można do konia z wolnego stada Bereniki podejść, przespacerować się z nim, przytulić do niego, znawcy przedmiotu zachwalają taki kontakt jako wysoce terapeutyczny.

– Dlaczego Trouta patrzy na południe, już krawędź słońca zachodzi za lasek cmentarza – zwrócił się Zdzicho w lewo, gdzie siedziała przy nim Wiltraut, czyli Teresa Smoluchowska.

– Zobacz sam, Zdzicho, tamten pagórek, wypisz wymaluj, jak u nas w Klajnerce – westchnęła starsza pani. – O, i brzozy tam na wierzchołku, zza których wyjeżdżał na Gniadej albo na Iżu, a też i pieszo czasem… Całkiem podobnie jak u nas… To tak jakby jego wyglądam.

– Niechże Trouta przypomni swój pesel, bo już mówiła, że się go nie wstydzi – prawie na ucho wyszeptał Zdzicho, ale i tak siedząca po prawej Inge usłyszała.

– Do swoich osiemdziesięciu pięciu dodaj, siostro, jeszcze dwadzieścia pięć lat, to ileż by musiał mieć Wujek Ziuniek? – Wyrozumiale, ale dobitnie uzupełniła myśl Zdzicha Inge.

– Jadzia wyglądała, a teraz ja… Boże, co też może o tym pomyśleć mój Gienek, panie świeć nad jego duszą.

– Nic nie pomyśli, Trouta, bo on tam w grobie w Pisanicy nie ma nic do myślenia – Inge nie odpuszczała.

– No tak, kto wie, w jakim on niebie, pewnie katolickim?

– W katolickim, a jakże, gdyby było, ale nie ma – dalej swoje Inge.

Trouta przeniosła wreszcie wzrok w kierunku zachodnim i już tak trwała, utkwiła oczy w zmieniający się na żywo obraz nieba nad horyzontem. Mówi się o tym zjawisku, że jest największym kiczem, jaki stwórca popełnił, że estetycznie do przyjęcia jest dopiero zachód słońca przetworzony przez artystów, przez malarzy w pierwszej kolejności. Zdzicho, w czasach, gdy szwendał się po świecie, zachodził też do różnych galerii sztuki, nie był odporny na liczne zgromadzenie efektów ekspresji twórczej, po godzinie musiał już uciekać do realnego świata, ale przez godzinę znalazł zawsze coś dla siebie, nieraz zdarzyło się, że zobaczył w tym czasie raptem trzy obrazy, bo go na ten czas swoiście uwięziły. Z zachodów słońca jego uwagę przykuły te, które namalowali William Turner i Claude Monet. Był tym zaskoczony, bo na ogół wszelkie odzwierciedlenia natury, nawet dalece przetworzone, z zasady omijał, tak zwane pejzaże traktował jako coś, co było mu obojętne, zatem obce. Ale jak już się trafił wyjątek, to mógł przed nim siedzieć, stać, krążyć jak zwierzę w klatce, by patrzeć z różnych stron, czas stawał w miejscu, choć przecież jakoś tam po swojemu ciurkał. Po takiej przygodzie z galerii już wychodził, nawet jeśli minęło dopiero pół godziny, niegospodarna to była godzina, czy jej część, bo zapłacił na przykład dwadzieścia USD, a tyle arcydzieł pozostało w galerii przez Zdzicha nietkniętych. Szczęśliwie dla jego kieszeni, skromnej na ogół w swych zasobach, bywanie w galeriach malarstwa nie było zbyt częstym zajęciem, ale jeśli wspomniana rozrzutność czasami się wydarzyła, to jej nie żałował. Pejzaż był dla Zdzicha codzienną strawą, w swej źródłowej postaci, bo pełną harmonię uzyskiwał w kontakcie z przyrodą. Nie zajmował się jej podziwianiem w takim sensie, że siadał przed ekscytującym fragmentem tego, co przed oczyma widać, by w to wniknąć, przeniknąć. Chłonął to, co widział, najczęściej bezwiednie, wykonując różne codzienne czynności, przemierzając stare i nowe ścieżki, ale zdarzało się, że zatrzymywał się i patrzył, nie werbalizował tego przeżycia, jakie oczy wnosiły weń przez ową chwilę, gdy tak stał. Niekiedy patrzenie sobie i innym fundował jak dzisiaj, ale to już całkiem świątecznie. Nie nazwałby nigdy tego, co mieli przed oczyma w amfiteatrze Bereniki, kiczem, zresztą nie o nazwę chodzi, nie określiłby tego takim czy innym słowem, by pomniejszyć, zbagatelizować. Urzeczenie jest czymś, co nie podlega pomniejszeniu i albo występuje w swojej szczytowej postaci, albo go wcale nie ma, trudno, jeśli ktoś ma to odjęte, to jego sprawa, zresztą zapewne tej straty nie przeżywa, bo nie ma pojęcia, co traci.

Zdzicho patrzył na zachodzące słońce, ale już po chwili dyskretnie obserwował twarze swoich Mazurów, to znowu spojrzał na resztki słońca i pomarańczowofioletową jego świtę chmurek… I ponownie zerkał na twarze. Czynił to dyskretnie, by nie zakłócać osobniczego przeżycia wszystkich zapatrzonych. Dojmującą ciszę tego spektaklu przerwało końskie prychnięcie, widzowie skierowali głowy w tym kierunku: od strony południowej podchodziła do amfiteatru Berenika, a za nią stado koni, pierwsza Reja, za nią jej amant Birkut, potem reszta. Pochód zamykała Agata idąca pod ramię z Gabi Konopko, z drugiej strony ramię Gabi zaanektował Martin Wank, który znowu na Mazury przyjechał, znowu badania swoje kontynuował, ale przyjeżdżał częściej niż przedtem i za każdym razem kwaterował u Gabi, nie trzeba było wysilać się w domysłach, jasne było, że nie tylko socjologiczne zadania ściągały tu Martina. Gabi była dalej małomówna, ale zaczęła bywać wśród ludzi, a ponieważ Martin zrobił się milkliwy, to już całkiem byli jak brat i siostra. Może ta przyjaźń nawet dalej zaszła? – pomyślał Zdzicho Bohdziewicz. Zagadnął raz i drugi Martina, próbując rzecz samą w sobie wysondować, ale ten tylko przekrzywiał głowę jak gołąbek, podnosił brwi i uśmiechał się zagadkowo, co zamykało usta Zdzicha, dalsze pytania nie padły więc. Był już to siwy gołąb całkiem, jeśli chodzi o Martina, przegonił w tym starszą od niego o cztery lata Gabi, ona wciąż miała tylko siwe pasemka, jak kilkanaście lat temu, na początku znajomości. Stanowią dobraną parę, powiedziała Zdzichowi kiedyś jego Agata. Ale jak zaczął się dopytywać o szczegóły, okazało się, że wie tyle samo co on, czyli nic. Była kiedyś tajemnicza Gabi, a teraz jest nowa tajemnica, sekret dwojga ludzi, Gabi i Martina, ale rzeczywiście miło na nich popatrzeć, jak tak idą pod ramię. Lepiej tego nie zgłębiać, nie płoszyć próbą dotknięcia – myślał Zdzicho, patrząc na nich z wysokości amfiteatru.

– Bereniko, do jakiego stopnia twoje konie są wolne, nazwa stada obiecuje bardzo wiele? – Zapytał Berenikę Jurek Pilawski.

– Inaczej niż twoje koniki polskie, które ograniczone są jedynie płotem pastwiska, na stu hektarach nie musisz wyznaczać sektorów, tych dwadzieścia pięć koni, które tam się pasie, ma poczucie pełnej wolności. U mnie konie zapraszane są do współpracy z człowiekiem, ale możliwa ona jest tylko wtedy, kiedy koń na propozycję przystaje. Pastwisko dzielę ponadto na cztery sektory, przeprowadzam je od czasu do czasu z jednego do drugiego.

– To im przecież nie przeszkadza, przechodzą na lepszą trawę – indaguje dalej koniarz koniarza.

– Zdziwiłbyś się, Jerzy, bo koń swoje potrzeby selekcjonuje według własnej hierarchii.

– Jak mam to rozumieć?

– Oto Dewaitis! – Powiedziała Berenika. Podeszła do wysokiego w kłębie siwego konia i wyciągnęła dłoń w kierunku jego głowy, koń dłoń powąchał, wtedy delikatnie go pogłaskała po policzku. – Zobacz, wygląda jak każdy koń, ale jak Andrzej rozciągnie drut nowej zagrody i tam konie przeprowadzi, to Dewajtis ripostuje czasem w ten sposób, że rozciągnięty drut przeskakuje i staje zaraz za nim, patrząc na Andrzeja, jakby mówił: A ja bym tu jeszcze pobył. Andrzej na chwilę jeszcze go tam zostawia i dopiero potem przeprowadza, ale jeśli nie wyczuje, ile Dewajtis jeszcze chce tam być, to tenże przeskoczy tam znowu, łatwo mu to przychodzi, bo nim trafił do nas, skakał sportowo przez przeszkody.

– Jest przynajmniej przyzwyczajony do kontaktu z człowiekiem, który go wciąż dotykał, bo zakładał uzdę, siodło, w końcu go dosiadał – do rozmowy koniarzy wtrąciła się Inge.

– Tutaj długo nie życzył sobie dotykania, zorientował się, że u nas nic nie musi, postanowił więc być wolny od poprzedniego życia. Ale zawdzięczamy mu informację o kapitalnym znaczeniu, myśleliśmy, że to człowiek potrzebuje wolnych koni, a ich psyche człowieka nie, oprócz tego, żeby obsłużył ich podstawowe potrzeby.

– Zatem Dewajtis zgłosił, że jeszcze mu człowiek do czegoś więcej jest niezbędny? – Z wyraźną ironią zapytał „młodszy” z Iwaniuków.

– Owszem, jak była tu międzynarodowa konferencja, to w jakimś momencie zaistniała potrzeba schwytania się za ręce, półkolem wokół koni, były one zgromadzone akurat na „Leczniczym wzgórzu”, tam na tym łagodnym pagórku, dwieście metrów poniżej na południe – wyjaśniała Berenika. – Widzę zdziwione miny, opowiem później więcej o „Leczniczym wzgórzu”. Umówiliśmy się, że pod żadnym pozorem nie będziemy koni dotykać. Dewajtis odłączył się od stada, podszedł do naszego półkola i po kolei wąchał wszystkie splecione dłonie, w ten sposób obwąchał sto pięćdziesiąt dłoni, robił to powoli, metodycznie, z przerwami, jakby dawał szansę dotyku, ale nikt tego, zgodnie z umową, nie zrobił. Potem już do końca dnia chodził za ludźmi, ktokolwiek się na polu pojawił, najczęściej było to troje osób robiących filmowe zdjęcia, zatem reżyser, kamerzysta i osoba udzielająca wywiadu.

– Jak dużo się wtedy nachodził? – „Młodszy” z Iwaniuków chciał temat wyczerpać do końca.

– Łaził wciąż za kolejnymi trójkami osób, w sumie kilka godzin, bo tego dnia nakręcono sześć wywiadów.

– Powiedz, Bereniko, jakie to miało skutki na dalsze życie Dewajtisa w stadzie wolnych koni – z tajemniczym uśmiechem odezwał się Zdzicho.

– Od tego dnia dało się już łatwiej go dotykać, i to nie tylko mnie było łatwiej to robić, ale przebywającym na terapii osobom, których Dewajtis nie znał wcześniej. Należało tylko po podejściu do siwka wyciągnąć powoli w kierunku jego głowy dłoń, a kiedy już on ją powąchał, to można było zacząć go dotykać: głowę, szyję, barki.

– Rozumiem – zawołała Kalina Pilawska. – Dewajtis jak sam przeszedł terapię, to zaczął uczestniczyć w terapii przebywających u ciebie, Bereniko, warsztatowiczów!

– Zgadza się – przytaknęła Berenika.

– No dobrze, mamy stado wolnych koni, człowiek do ich życia się nie wtrąca, każdy z nich żyje, jak chce. Czy nie prowadzi to do konfliktu interesów między nimi? – Odezwał się po raz pierwszy Marek Stocha, który siedząc do tej pory całkiem z boku, na trawie, wydawał się zainteresowany wyłącznie zachodem słońca i bliskością Ireny, którą trzymał cały czas za rękę.

– O tym, co robi całe stado, decyduje Reja, ta klacz jest szefową. Ona daje sygnały: „wychodzimy ze stodoły”, „idziemy wziąć kąpiel w stawie”. Daje też znać mojemu Andrzejowi, że już czas iść na nowe pastwisko, szturcha go głową, popycha, jakby mówiła: „Już przecież zrobiłeś nową zagrodę, już czas, chodźmy na lepszą trawę”. Reszta stada jej słucha, czyli Reja reguluje główne zasady życia społecznego w stadzie. W szczegółach to już sprawy i sprawki załatwiają między sobą, pojedynczo czy jako pary – tu przerwała i rozsypała jabłka w różne strony, które miała w koszyczku, konie widać na to czekały, zaczęły je jeść. – Przypatrzcie się teraz, jak one się grupują, po schrupaniu jabłek stoją teraz w luźnym stadzie, ale dwójkami, są też dwie trójki.

– Chcesz powiedzieć, że tworzą końskie rodziny, w tym małżeństwa? – Zapytała Irena.

– Tak, w tych związkach dzieją się różne rzeczy, trochę jak między ludźmi, na przykład sceny zazdrości, bo okazuje się, że najczęściej partner oczekuje dla siebie wyłączności.

– Eee tam – machnął ręką „młodszy” z Iwaniuków. – Wciskasz nam chyba kit, Bereniko.

– Kto chce niech wierzy lub nie, proszę przyjechać na kilka dni warsztatów codziennego kontaktu z końmi, wtedy szybko to można zweryfikować.

– Reja dowodzi stadem, bo jest najstarsza? – Zapytała Kalina.

– Nie, jest kilka koni starszych. Reja ma najsilniejszą osobowość, jest zdecydowana, ona wie, co i jak ma być w stadzie, żeby było dobrze. Ona ma najliczniejszą rodzinę, Birkuta, który jest jej facetem i syna o indiańskim imieniu Mały Łoś, ale którego ojcem jest Amigo, od paru lat wałach jak wszyscy chłopcy tutaj. Przybył tu jako młody ogier, do kastracji trzymałam go więc osobno zagrodzonego na podwórku, ale jednak pewnej nocy Reja zdradziła Birkuta, gdy Amigo przedarł się do stada przez ogrodzenie i pokrył ją, zresztą po upojnej nocy wróciła z powrotem do Birkuta, z którym grzecznie rano w stodole stała, dlatego jej ciąża była dla mnie kompletnym zaskoczeniem.

– I ten Birkut pogodził się z faktem zdrady? – Tym razem o szczegóły pożycia małżeńskiego w stadzie dopytywał Marek Stocha.

– Jakoś to widać przełknął. Co więcej, to on tak naprawdę był przez te cztery i pół roku ojcem dla Małego Łosia, uczył go, jak żyć w stadzie, najczęściej różnych złych skłonności oduczał, na przykład podszczypywania innych koni. A jak już mowa o Małym Łosiu, który przerósł mamę i ojczyma, to on ma wesoły charakter, dużą skłonność do zabawy i chętnie przyjmuje nowe zadania, myśląc, że znowu coś miłego mamy dla niego. Proszę zobaczyć, na prawo ode mnie stoi gniada Reja, za nią kasztan Birkut, a tuż za nimi gniady Mały Łoś, widać, że nie całkiem mały.

– A Amigo, biologiczny ojciec, jaki ma kontakt z synem?

– Bardzo dobry, szczególnie gdy chodzi o jakieś psoty, zawsze spółka w takiej sprawie ułatwia skuteczność. Obwiązałam obgryzane drzewo siatką plastykową, na to Amigo z Małym Łosiem złapali ją zębami z dwóch stron, rozerwali i potem doszczętnie poszatkowali.

– Prosimy w takim razie o kolejne przykłady życia rodzinnego – jakby się ocknęła Trouta, która jak jej przerwali, Inge i Zdzicho, wzdychanie za Wujkiem Ziuńkiem, dłuższy czas siedziała trochę naburmuszona.

– Na lewo kolejnych troje to Alaska, maści budionnowskiej, u nas w katalogach taka maść nie występuje, ale za wschodnią granicą wpisują ją w paszport konia, a po obu stronach jej dwaj faceci, czyli Czen i Igrek, dwa siwki „w hreczce”…

– No, proszę, proszę, to ci kobitka – parsknęła Irena Stocha, dawniej Ludecka.

– Nie, to nie to, co myślisz – zaczęła uściślać Berenika. – Czen, którego nazwałam Czesiek, przebywał przez rok wspólnie z innymi końmi na naszych łąkach, także razem z Alaską, nie zdradzał w tym czasie jakichś specjalnych inklinacji do Alaski. Dopiero po roku zaczęli się skłaniać ku sobie, Alaska wskutek tego dostała rui i Czesiek ją pokrył. Od tego czasu są razem.

– Zaraz, zaraz, przecież to wałach… I inne samce tutaj, zdaje się, też są wałachami – ożywiała się coraz bardziej Trouta Smoluchowska.

– Tak, wszyscy chłopcy są wałachami, ale one łączą się w pary przez seks. Jak się już dobiorą, to klacz dostaje rui, a amant ją kryje, jeden jedyny raz, jakby dla zaznaczenia, ty jesteś moja, ja jestem twój, potem się to już więcej nie zdarza.

– Hm, biorąc pod uwagę uwarunkowania biologii, bo wiesz u mnie nie ma wałachów w stadzie koników polskich… – Z pewną ostrożnością próbował do sedna sprawy dojść Jurek Pilawski.

– Odpowiadam, szybko, węzłowato, by nie było wątpliwości, odbywa się ten wałaszy seks, ta demonstracja miłości identycznie jak u ogierów, i w czasie, i w całym swym charakterze, z pełnym wzwodem jego strzały amora – odpowiadała Jurkowi, uśmiechając się Berenika. – Ale odbywa się to tak od momentu, kiedy przestałam je trzymać w stajni w boksach, jak wypuściłam je na łąki, z których czasem, jak tego potrzebują, bo gorąco, bo muchy, wracają do stodoły… Stajnia już nie pełni swej pierwotnej funkcji. Wzbudza to zaciekawienie koniarzy Europy Zachodniej, bo oni nie mają dla koni tak wielkich przestrzeni, tam te partnerstwa więc się nie zawiązują.

– Chwileczkę, nie dokończyłaś o tej bigamii Alaski – przypomniała się Irena.

– Nim się Czesiek związał z Alaską, kolegował się z Igrekiem, wszędzie szwendali się razem, jak papużki nierozłączki, obaj zresztą tej samej maści, siwki z hreczką. Przez rok Alaska odganiała Igreka, który wciąż chciał przy nich być, ze względu na Czesia. Był w tym tak upierdliwy, że w końcu Alaska odpuściła. „No dobra”, jakby powiedziała, od tej pory są we troje, Alaska i Czesiek plus Igrek, ale nie jako kolejny facet w związku, lecz jako tolerowany przyjaciel wybranka serca Alaski.

– Wiadomo, że koń ma serce, ale w sensie znanej nam przenośni trudno mówić o łączeniu się dwóch końskich serc – zaprotestowała Agata.

– Jeślibyśmy chcieli być ściśli, to powinniśmy powiedzieć o łączeniu się dziesięciu serc. Bo konie, według Natalii Aleksandrowej, mojej łotewskiej przyjaciółki, która tu przyjeżdża do swojej klaczy Bagry, jest na końcu z prawej strony, maści skarogniadej, koń ma pięć serc, jedno w klatce piersiowej, a cztery w kopytach.

– Kopyta są jak u ludzi stopy, coś do chodzenia, biegania – zdziwiła się Agata.

– W kopytach są miejsca dużego przepływu krwi, tam są miechy wspomagające ten przepływ, dlatego najlepszego zdrowia są konie, które mogą galopować, kiedy tylko zechcą, a tutaj mogą, i wtedy jest dobry nacisk na miechy, czyli dobry obieg krwi. Tę teorię przejęła Natalka od swojej weterynaryjnej mentorki w Niemczech.

– Jołki-pałki – klasnęła w dłonie Trouta, a Zdzicho spojrzał na nią z serdecznym uśmiechem, bo wiedział, skąd się przyplątało Troucie to wschodnie powiedzonko.

– Nie będzie czasu, żeby o wszystkich związkach rodzinnych naszych koni opowiedzieć, ale jeszcze na koniec…

– Dobrze powiedziane, o koniach na koniec – wyłapała możliwość gry słów Kalina.

– Jak Amigo był jeszcze ogierem, to był zamknięty na podwórku, ale przez płot zaglądała do niego Gburia Furia, widać było, że mają się ku sobie. Po wykastrowaniu chcąc uspołecznić Amigo, ulżyć też psychicznie jego doli, wpuściłam mu na podwórko Gburię Furię, żeby mu było raźniej. Raźniej rozwinęło się w coś dużo większego i Amigo pokrył Gburię Furię i w ogóle oszalał seksualnie, czyli trzy tygodnie po wytrzebieniu testosteron jeszcze w nim nieźle hulał… A to ja zabrałam mu Gburię Furię i oddałam prawowitemu mężowi, Terosowi, który ją przyjął, jakby nie wiedział nic o jej rozpustnej przygodzie. A Amiga dałam na osobną łączkę dla starszych pań, z sadem i małym stawem. Od razu pokrył Wirgę, Banderze chyba odpuścił. Ona, skromna cicha staruszka, też niczego nie oczekiwała, ale miał jednak dwie żony, w tym jedną bardziej. Sielskie życie w tej rodzinie trwało rok, potem u Wirgi ujawnił się rak krtani, postępowało to szybko, słabnąca Wirga ostatnie tygodnie życia spędziła na podwórku, gdzie ją też inne konie odwiedzały. Ratowaliśmy ją, jak się dało, ale w końcu musieliśmy uśpić. W trakcie dawania dwóch zastrzyków usypiających będący za stodołą Amigo rżał, kwiczał, krzyczał po prostu wniebogłosy, Wirga odchodziła po cichu, Amigo będący z Banderą na łączce za stodołą nie mógł jej widzieć, ale wiedział, że jego pierwsza żona odchodzi. Dodałam na tę łączkę Hucułkę, miał znowu obok siebie dwie starsze panie, ale jak odeszła wkrótce też Bandera, to wprost oszalał, zabrałam więc go z tej łączki z sadem i wprowadziłam na główną przestrzeń stada wolnych koni. Ale inne konie go nie akceptowały, odganiały, dlatego pasł się w stosownym oddaleniu od stada. I tu do akcji wkracza Gburia Furia. Minął ponad rok od ich burzliwego romansu, ale Gburia Furia zapamiętała to przeżycie widać jako miłe zdarzenie, bo zaczęła odwiedzać samotnego Amiga, paść się koło niego. Teros, proszę popatrzeć na lewo ode mnie, kto tam jest największej postury, ten potężnie zbudowany gniadosz to on, sprzeciwiał się romantycznym spacerom Gburii Furii, odganiał ją od Amiga, a jego najzwyczajniej bił, głównie brał go z kopyta. Ale Gburia Furia nie poddawała się i wciąż krążyła między Amigo i Terosem, aż ten w końcu machnął na to kopytem, tym bardziej że jako łasuch nie chciał się paść koło Amiga, bo byłemu ogierowi stado zostawiało najgorsze kawałki łąki, najgorsze, bo wyjedzone. Gburia Furia cierpliwie podprowadzała Amiga coraz bliżej stada, krok po kroku, w końcu doprowadziła do zaakceptowania go przez stado. I teraz żyją wszyscy zgodnie, jeśli pojawiają się drobne problemy, to je rozwiązują, nikt tu nikogo jeszcze nie zagryzł ani śmiertelnie nikomu nie dokopał. Oczywiście konie czasem chorują, wtedy idą na pagór, który nazywamy „Leczniczym wzgórzem”, bo jak widzimy tam konia, to znaczy, że coś mu dolega. Niekiedy Reja prowadzi tam całe stado, widocznie to wzgórze posila konie jakąś dobrą energią.

– „Koń jaki jest każdy widzi”, taką definicję konia podał Benedykt Chmielowski w swym wiekopomnym encyklopedycznym dziele Nowe Ateny… w wieku XVIII, a to jest bardziej skomplikowane, koń jest złożoną istotą, mającą swoje życie też psychiczne, nie tylko fizyczne – zaczęła Agata szukać właściwszych pojęć, niż to zrobił ksiądz Chmielowski.

– Żyją jak każda mała społeczność, jak my wszyscy w tych mazurskich wioseczkach. Czy można powiedzieć, że jesteśmy równie wolni? – Zapytał Jerzy Pilawski.

– O wiele mniej wolni – odezwał się Zdzicho. – Patrzymy na wolne konie i myślimy: my też mamy prawo być wolni. Jednak my naszej wolności nie możemy być pewni.

– Dlaczego nie możemy być pewni? – Odezwał się „młodszy” z Iwaniuków, z Czarnówki. Dzisiaj ksywa „młodszy” brzmi dziwnie, bo dziarski staruszek ma już osiemdziesiąt cztery lata, pomyślał Zdzicho i głośno za chwilę wyjaśnił, co miał na myśli, mówiąc „o wiele mniej wolni”.

– Byłem z Cześkiem, moim bratem, z wizytą u profesora Mielnikowa, jego przyjaciela z politechniki moskiewskiej, działo się to pod koniec lat osiemdziesiątych. Zaraz po pierwszej kolejce drinków obejrzeliśmy przypadkiem w telewizji prognozę pogody… Wbiło mnie całkiem w fotel, gdy zobaczyłem, jak wodzirej od pogody po wskazaniu laseczką niżu w obwodzie kaliningradzkim wyruszył na wschód i szedł, szedł, szedł, aż wreszcie zaszedł… I mówił coś o sytuacji barycznej na Sachalinie, ale ja już nic nie słyszałem, bo zrozumiałem jak duży to kraj Rosja, jak wielką miłość roznieca ten ogrom w swych obywatelach, pomyślałem też, że póki wodzirej od pogody będzie szedł i szedł wzdłuż ogromnej mapy, to wolności nie można być pewnym.

– Inne potęgi obronią – upierał się „młodszy” Iwaniuk – bo u nich wolność jest na ustach i sztandarach na pierwszym miejscu.

– Wolność jest taka, jak ją widzi twój możnowładca. Podczas mego pobytu w Nowym Jorku zapytałem raz Stanleya Stachursky’ego, Polaka pracującego w dziale producenckim ABC, w tamtejszej telewizji – wyjaśniał dalej Zdzicho – dlaczego szkoły publiczne w USA są na tak niskim poziomie. On odpowiedział: dlatego, że są utrzymywane przez rządy stanowe, samorządy i korporacje. Co to ma do rzeczy, zapytałem. On z kolei mnie zapytał: Widzisz, jakiego koloru są drzewa za oknem? Zielone, odpowiedziałem. On na to: my w telewizji mówimy, że te drzewa są czerwone. I absolwenci tych szkół powtarzają za nami: te drzewa są czerwone.

– No tak, władza wchodzi nam do głowy i tam mebluje po swojemu – wtrącił Jerzy Pilawski z Zielonego Ostrowa. – Ale czasem potrafimy się obronić. – Właśnie, znowu czasem – odezwała się Trouta.

– Przedwczoraj w Węgorzewie poznałem Olgę Kalininę z Moskwy – kontynuuje niezrażony Pilawski. – Mówiła, że jak ją pytają: jesteś z nami czy z nimi, to ona odpowiada: jestem z dziećmi i idę do parku.

Zdzicho i jego Mazurzy posiedzieli jeszcze w amfiteatrze, byli w parku wolnych koni, z dala od zgiełku, wszelkiego jazgotu, także pomruków możnych tego świata, rozmawiali ze sobą o zwyczajnym życiu, jakie im się z łaskawości losu trafiło.

A jak się nagadali, to Zdzicho wzniósł toast:

– Zdrowie Wujka Ziuńka, którego znaliście blisko albo z daleka, ale to drugie dopełniłem wam, jak umiałem. Dokądkolwiek Wujek Ziuniek poszedł, to zdrowia przecież nigdy za dużo, niech mu tam księgi lekkie będą.

– Na zdrowie! – Zawołali i wypili, i pojechali do swojego zwyczajnego życia. Marek Stocha ze swoją żoną Ireną do Rudziszek, od której Marek kilka lat temu kupił kawał ziemi i zbudował, nie wiadomo po co dom, skoro się za chwilę z Ireną ożenił; Kalina i Jerzy Pilawscy do Zielonego Ostrowa, ale tylko na kilka dni i potem do Sieburczyna, by zmierzyć się z biebrzańskimi trawami; „młodszy” z Iwaniuków do Czarnówki, by stryjecznym wnukom po „starszym” z Iwaniuków jeszcze opowiedzieć o Neć Rhode i pierworodnym dziadku, czego tam jeszcze nie zdążył; Gabi Konopko i Martin Wank do Łojów, do swoich pszczół i swojej tajemnicy, którą się będą cieszyć długo, bo Martin dopiero co przyjechał. Trouta odjechała z Inge do Sentek, pomoże młodszej siostrze spakować się, będzie następnego dnia na progu długo swoje Besatzungskind w ramionach ściskać, dwa miesiące szybko zlecą, ale to przecież aż dwa miesiące, w październiku będzie ją na tym progu w Klajnerce znowu witać, gdy Inge przyjedzie ze swoją Olą, gdy przeprowadzą się z Hanoweru i tutaj z Troutą zamieszkają.

Zdzicho poprosił pana Antoniego z Mazuchówki, by podjechał swoim Mercedesem Sprinterem do brzegu łąk stada wolnych koni od strony cmentarza ewangelickiego, pół kilometra za wsią, jak prowadzi droga na Wężówkę, tam pożegnał swoich Mazurów, stamtąd pieszo z Agatą wrócili do siebie przez wzgórze wiatrakowe. Tak nazywali ten wyniosły pagór, bo na nim stał wiatrak, którym Paul Baumann mełł przed wojną ziarno dla bliższej i dalszej okolicy, pomagał mu w tym Gandras, Litwin na niemieckich papierach, mieszkał dwieście metrów poniżej młyna, w tym domu Agata i Zdzicho pędzili swoje zwyczajne mazurskie życie. Zdzicho nie dowiedział się nigdy, czy Gandras, w którego domu mieszkali teraz z Agatą, był spokrewniony z Gandrasami z Sentek, którzy do końca lat sześćdziesiątych prowadzili sklep na krzyżówce w jego rodzinnych Sentkach. Trouta też nie wiedziała. Sentkowscy Gandrasowie wyjechali na początku lat siedemdziesiątych, nawet Trouta nie wie dokąd, robiła u nich zakupy, ale nie była z nimi blisko, coś tam dawniej ich podzieliło, Zdzicho nie dopytywał co, w tym zwyczajnym życiu nieraz się ludzie poswarzą tak, że potem ledwo się do siebie odzywają. Przed laty zajechała tu taksówka z dwiema Niemkami, starszą panią i jej wnuczką. Zdzicho myślał, że to może Gandrasowa, ale nie, to była Edith Dembe, z drugiej strony wsi całkiem mieszkała, to siedlisko przylega teraz do parku stada wolnych koni. Wstąpiła tutaj, bo tu spędziła ostatnią noc, jako dziewiętnastoletnia dziewczyna. Mieszkańcy wsi nocowali w tym domu pokotem na słomie we wszystkich izbach, bo dom był ostatnim od strony czekajacego ich exodusu, skoro świt wyruszyli na zachód, czym kto miał, najczęściej wozami zaprzężonymi w konie, a w południe weszli tu Rosjanie – było to 22 stycznia 1945 roku. Gandrasowie zostali, byli Litwinami, myśleli, że jakoś ułożą sobie tu życie, nie udało się, wyjechali do Heimatu w 1947 roku. Ale pamiętnego styczniowego ranka żegnały uciekinierów kręcące się ramiona wiatraka, to Edith Dembe pamiętała, patrząc teraz ze smutkiem na rumowisko gruzu po wiatraku.

Zdzicho wracając przez wzgórze wiatrakowe, przypomniał sobie tę rozmowę ze starszą panią, która w 2000 roku odwiedziła jego dom, by wspomnieć ostatnią noc w rodzinnej wsi, która ówcześnie nazywała się Königsfliess, a do roku 1938 Radzien.

Mijali wiatrakowe gruzy prawie po ciemku, przyciągnął Zdzicho Agatę mocniej do siebie, bo litą bryłą łatwiej się przez wzmagający wiatr przebijać, który zjawił się jakby na zawołanie, by przypomnieć, że ktoś mu skrzydlatą zabawkę zepsuł. Warto by ten wiatrak rewitalizować, robi się takie rzeczy w dzisiejszych czasach, pomyślał Zdzicho. Zaczęli schodzić w dół, już było widać ich dom, może jeszcze nie śpią ich małe „Angliki”, ich wnuki, czteroletni Woytek i dwuipółletni Noah Phillips, jest późno, ale są pobudzeni zabawami, których na święcie wsi było dla maluchów co niemiara. Niedługo Zdzicho zacznie im już dawne dzieje mazurskie opowiadać.

Na co się im one zdadzą, wyrastającym w dalekim Hastings? A niech wiedzą, co to za kraina, gdzie co dzień dziadek z babcią pędzą swoje zwyczajne życie. Póki się takie opowieści snuje z pokolenia na pokolenie, młyny historii mają „pod górkę”, trudniej im przewracać młyny do robienia mąki na chleb.

Obejrzał się jeszcze Zdzicho za siebie. Jutro z tobą zatańczę, obiecał młyn wiatrowi, ale nazajutrz był już tylko wiatr – usłyszał Zdzicho, a może pomyślał... Tak, na pewno pomyślał, bo kto by mu szeptał, na pewno nie Agata, która drzemała na jego ramieniu. Ale za chwilę już wiedział i uśmiechnął się w duchu: Ech, nie ma końca, ty zawsze swoje, Wujku Ziuńku.

ZAMIAST EPILOGU

JUŻ NIE JECHAŁ

– ale lejce wciąż trzymał

Zastałem Wujka Ziuńka w wózku z książką na kolanach.

– Przerywam czytanie, najprzyjemniejsze z zajęć – zagaiłem.

– Nie szkodzi, a poza tym nie jest to najprzyjemniejsze zajęcie – odparł Wujek Ziuniek.

– A co może być przyjemniejszego? – Wyraziłem swoje zdziwienie.

– Myślenie, Zdzichu, wolna nieskrępowana myśl jest głównym cudem nam danym nie wiadomo przez kogo, ale za tę przyjemność należą się darczyńcy wielkie dzięki, ktokolwiek czy cokolwiek nim jest.

– Hm, obecność co niedziela na sumie nie daje wujowi odpowiedzi?

– Na sumie to ja towarzyszę mojej Jadzi, nawet razem z nią klękam, wypowiadam słowa modlitwy, śpiewam, niska to cena za święty spokój. Bez świętego spokoju nie można zebrać myśli. A ich zebranie pozwala je przebierać, jedne wywyższać, inne degradować. Pozwala też znaleźć nowe, chociaż po czasie okazują się one nie całkiem nowe.

– Jak Wujek Ziuniek dopuszcza mnie do tych rozważań swoich, to może odsłoni jakieś świeże znaleźne?

– Powierzam ci moje rozterki, boś jest, Zdzicho, jedynym anarchistą, jedynym oprócz mnie, jakiego spotykam prawie tak samo blisko. Jesteś jak lustro, w dodatku dość jeszcze czyste, to i przejrzeć się łatwiej.

Byłem zdumiony tymi wyznaniami, w dodatku jakoś dumny zarazem, że jestem w kolejnej kategorii blisko Wujka Ziuńka, myślałem, że łączy nas jedynie namiętność czytania. Inaczej zapewne rozumiałem anarchizm – znałem przecież wujowe widzenie świata – nie podjąłem dyskusji w tej sprawie, by nie ryzykować, że mi jakiekolwiek podobieństwo do siebie wuj odejmie.

– Nowe znaleźne to znak, jaki muszę zostawić, by wiadomym było, że moje zniknięcie to jest mój wybór i nie jest wymierzone przeciwko niczemu i nikomu. Tak, tak, Zdzicho, dobijam do mety. Już nie jechał, ale lejce wciąż trzymał, może tak powiedzą, może inaczej.

Brzmiało to jak pożegnanie, jakby Wujek Ziuniek wybierał mnie jako adwokata swoich ostatnich decyzji. Otrząsnąłem się z czarnych domniemań, skoro wuj ma potrzebę przy mnie popuścić wędzideł swobodnym dywagacjom, to proszę bardzo.

– Ostatnia posługa to problem żywych, tych, co zostają. Muszą z ostatecznością odejścia kogoś bliskiego oswoić się, te różne rytuały są bardzo pomocne, oni wiedzą, co im potrzebne, umarlak nie ma już nic do gadania. Ale jest tak czy siak głównym bohaterem zdarzenia. To skrajny egoizm z mojej strony, że lejce i wtedy chcę trzymać, ale to przecież moje życie, to i jego koniec może być mój.

– A sprawy doczesne, jakie zostają?

– Wiem, co masz na myśli, Zdzicho, wszystko przepisałem na Jadzię, na dzieci.

– Nie boisz się nie mieć nic?

– To świetna pozycja. Nie masz nic, nic materialnego, ale zarazem jakbyś miał wszystko. Pamiętasz, Zdzicho, w latach pięćdziesiątych w Sentkach zachodził czasem jakiś dziad brodaty podpierający się kijem, zachodził do sołtysa, czyli do mnie, żeby pomóc mu jakiś siennik na noc znaleźć. Kierowałem go do kogoś, ale czasem u siebie zatrzymywałem…, bo taki dziad to filozof jakby. Jednego zapamiętałem szczególnie. Powiedziałem mu, że jakiś czas żył przecież jak wszyscy, w domu, z bliskimi. Kiedy z tego domu wyszedł, zapytałem. A on na to: We właściwym momencie. Miałeś żonę, pytam. Miałem, odpowiada. Nie rozgadywał się dziadyga, mimo że wina mu wciąż podlewałem. I w końcu mówi: Nie mogłem dopuścić, żeby klecha mnie na pogrzebie sławił, bo żona dała mu sto złotych. A co szkodzą takie miłe słowa na końcu, pytam. A jakby mu dała pięćset złotych, to by sławił jeszcze bardziej, prawda? Matematycznie wychodzi, że pięć razy więcej miłych słów się należy, dopowiadam wtedy. A on konkluduje: Moja bogobojna i ambitna połowica to by nawet tysiąc złotych mogła dać i to już by było nie do zniesienia. Rozumiem go dzisiaj bardziej niż wtedy. Ja też jakoś wyszedłem z domu, bo wszystko rozdałem jak Diogenes.

– Diogenes nie miał nic do rozdania, poza beczką, w której mieszkał.

– Diogenes miał duży dom, bibliotekę z rękopisami, wielkie stado owiec, winnice i chmarę niewolników, którzy mu to obrabiali…

– Nic o tym nie wiadomo.

– Ale tak być musiało. Tylko ktoś, kto rozdał, co miał, mógł mieć taką swobodę myśli.

Wujek Ziuniek zniknął jakiś czas po tej rozmowie, czas niemały, bo rok cały minął, pewnie chciał się przyjrzeć zmianom, jakie wkoło nastąpiły, było o czym myśleć w roku 1989, ale nie zdążyłem poznać jego ówczesnych przemyśleń.

A znak? Jak wezwała mnie wujenka Jadzia, to od razu pokazała mi kratkowaną kartkę papieru, na której było napisane: Już nie jechał, ale lejce wciąż trzymał.

– Jesteś zbieraczem porzekadeł Ziuńka, Zdzicho, to masz i to ostatnie. Leżało na stole, to jego ostatnie słowa – i spojrzała na mnie pytająco.

Miałem różne teorie, jak sobie owo zniknięcie Wujek Ziuniek sprokurował, jasne było, że zrobił to w sposób definitywny. Jadzi, mojej chrzestnej matce, musiałem o naszej ostatniej rozmowie opowiedzieć, by nie wyglądała powrotu męża marnotrawnego, była to trudna, ale konieczna rozmowa. I powiedziałem jeszcze wiele ciepłych słów, których Józef Jurkiewicz w tej naszej ostatniej rozmowie nie wypowiedział, ale nie miałem żadnych skrupułów, bo – idąc za swobodną myślą Wujka Ziuńka – to już była sprawa żywych z żywymi, umarlakom nic do tego. Jadzia dowiedziała się między innymi, jak pięknie Ziuniek o ich miłości potrafił mówić.

Ale wbrew moim intencjom Jadzia swojego Ziuńka wciąż wyglądała, aż po czterech latach sama odeszła, ale jej zniknięcie odbyło się już całkiem po bożemu. Moja chrzestna całym swoim życiem wraz z jego końcem świadczyła za zwyczajnym porządkiem rzeczy. Takimi ludźmi normalność jest wybrukowana, szczęśliwie dla większości z nas.

Ale jaką wartość miałoby to wszystko, gdyby nie Wujek Ziuniek i inne Diogenesy?

OD WYDAWCY

Nasza agenda wydawnicza IOTA Print jest na początku swej drogi: w roku 2016 wydaliśmy powieść „Wujek Ziuniek – kopiuj, wklej” Zbigniewa Waszkielewicza, a w roku 2017 tomik poetycki „Miliardy zgniecionych płatków śniegu” Roberta Kadeja. Każdego roku pragniemy wydać jedną pozycję, może dwie, zatem nasze zamiary są ilościowo skromne.

W roku 2018 uda się nam być może wydać rocznik poetycki „Czerwień przez czerwień 2017”, by ujawnić, co interesującego napisało się poetom w regionie Warmii i Mazur w roku 2017. Tytuł jakiś dziwny na pozór, ale czym się ta poezja pisze? Krwawiącym sercem chyba… i sama się pisze, bo poeta już nie ma dzisiaj planów pisania wierszy, bo umarłby z głodu, gdyby siadał i tworzył poezję. Ona się sama pisze poecie, musi on tylko słowa, wersy włożyć w jakiś nośnik języka, notuje te wiersze najczęściej na komputerze. Może dlatego tak mało wierszy powstaje, że nie gęsim ani wiecznym piórem je zapisujesz, drogi poeto?

Nie w tym rzecz jednak. Robiliśmy sondaż wśród księgarzy i bibliotekarzy, poezji wypożycza się niewiele, a kupuje jeszcze mniej. W listopadzie 2016, gdy pokazała się w księgarniach książka „Wujek Ziuniek – kopiuj, wklej”, zapytany o sprzedaż poezji giżycki księgarz Krzysztof Kossakowski wskazał wysoki stos książek. Były to tomy z poezją Boba Dylana: „W ciągu 10 dni nie kupiono ani jednej jego książki, a przecież to noblista i sławny bard – pewnie pójdą tuż przed świętami Bożego Narodzenia, na prezenty”.

Nie przejmujemy się dzisiejszą poniewierką poezji i poetów, bo to chwilowe – wierzymy w WIELKI POWRÓT, wierzymy w słowa Cypriana Kamila Norwida: „Z rzeczy tego świata zostaną tylko dwie. Dwie tylko: poezja i dobroć i więcej nic...”

Teresa Wasilewska-Bieniek

LINKI /PARTNERZY, INSTYTUCJE ZAPRZYJAŹNIONE I WSPÓŁPRACUJĄCE/:

Wojewódzka Biblioteka Publiczna w Olsztynie
Książnica Polska Sp. z o.o. w Olsztynie
Wspólnota Kulturowa „BORUSSIA” w Olsztynie
WZORCOWNIA w Giżycku
Wojciech Darski „MAZURY OD ŚRODKA”, Giżycko
Powiatowa Biblioteka Pedagogiczna w Giżycku
Miejska Biblioteka Publiczna w Giżycku
Centrum Profilaktyki Uzależnień i Integracji Społecznej w Giżycku
Giżyckie Centrum Kultury
Centrum Promocji i Informacji Turystycznej w Giżycku
Fundacja DZIEDZICTWO NASZE w Węgorzewie
Biblioteka Publiczna w Rynie
Oranżeria Kultury w Lidzbarku Warmińskim
Biblioteka Miejska w Mrągowie
Gminna Biblioteka Publiczna w Kruklankach
Teatr IOTA w Radziach

REDAKCJA I KOREKTA: Maryla Paturalska
OKŁADKA I OPRACOWANIE GRAFICZNE: Janusz Pilecki

REDAKCJA E-BOOKA: Teresa Wasilewska-Bieniek

© Zbigniew Waszkielewicz 2016

Wszystkie prawa zastrzeżone. Kopiowanie, reprodukcja lub odczyt jakiegokolwiek fragmentu tej książki w środkach masowego przekazu wymaga pisemnej zgody wydawnictwa.

Wydawca:

Fundacja Teatr IOTA
Radzie 26 | 11-510 Wydminy | e-mail: iota@fr.pl

ISBN 978-83-945978-0-1

Publikacja została zrealizowana przy wsparciu finansowym Samorządu Województwa Warmińsko-Mazurskiego

Plik opracował i przygotował Woblink

woblink.com